Στον φαύλο κύκλο της ύφεσης - Του Σταυρου Λυγερου

Η συνεχιζόμενη συρρίκνωση της οικονομίας δεν προκαλεί μόνο κοινωνικά ερείπια. Προκαλεί και ποικίλες παρενέργειες στο στενά οικονομικό πεδίο: Πρώτον, εκτροχιάζει το πρόγραμμα δημοσιονομικής προσαρμογής. Δεύτερον, λόγω του υψηλού ρυθμού αύξησης των επισφαλειών, απειλεί το τραπεζικό σύστημα. Η αύξηση των φόρων σε συνθήκες μεγάλης ύφεσης δεν λύνει το πρόβλημα των δημοσίων εσόδων. Δεν είναι μόνο ότι η μείωση του όγκου συναλλαγών μειώνει και τα έσοδα από τη σχετική φορολογία. Είναι πια και η αδυναμία ενός αυξανόμενου ποσοστού φορολογουμένων να πληρώσουν. 

Με τα εισοδήματά τους να έχουν κατρακυλήσει και με τις φορολογικές υποχρεώσεις τους να έχουν αυξηθεί κατακόρυφα, τα μικρομεσαία στρώματα βρίσκονται στη μέγγενη. Αυτό ισχύει όχι μόνο για μισθωτούς και συνταξιούχους, αλλά και για μικροεπιχειρηματίες και ελεύθερους επαγγελματίες, οι οποίοι κατά κανόνα πλήρωναν πολύ λιγότερους φόρους από όσους αντιστοιχούσαν στα πραγματικά εισοδήματά τους. Τα οφέλη αυτών των στρωμάτων από τη συστηματική και πολύχρονη φοροδιαφυγή, ωστόσο, κατά κανόνα έχουν επενδυθεί κυρίως σε ακίνητα και παραλλήλως έχουν χρηματοδοτήσει ένα υψηλότερο βιοτικό επίπεδο. Ενα μικρό μέρος είναι αποταμιευμένο. 

 Ανεξαρτήτως της ηθικής πτυχής, ούτε και αυτά τα στρώματα είναι πάντα σε θέση να ανταποκριθούν στα αυξημένα φορολογικά βάρη. Συχνά, ο μόνος τρόπος είναι να ρευστοποιήσουν ακίνητη περιουσία. Οποιος, όμως, επείγεται να πωλήσει, εάν βρει αγοραστή, θα βρει σε πολύ χαμηλή τιμή. Εκτός από τις αντικειμενικές φοροδοτικές ικανότητες είναι και η περιρρέουσα ατμόσφαιρα που επιδεινώνει την κατάσταση. Η διάψευση της ελπίδας για διέξοδο από την κρίση αυξάνει συνεχώς τον αριθμό όσων πιστεύουν ότι τα χειρότερα είναι μπροστά. 

Η διάχυτη αυτή εκτίμηση επηρεάζει αρνητικά και τη συμπεριφορά εκείνων που ακόμα μπορούν να σηκώσουν τα φορολογικά βάρη τους. Η σκοτεινή προοπτική, όμως, ωθεί αρκετούς να μην πληρώνουν με σκοπό να διατηρήσουν ένα χρηματικό απόθεμα ασφαλείας για τις δύσκολες ημέρες που έρχονται. Επίσης, μικροεπιχειρηματίες και επαγγελματίες, που βρίσκονται μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, προτιμούν να διακινδυνεύουν μην κόβοντας αποδείξεις ή και να μην αποδίδουν το ΦΠΑ, επειδή είναι ο μόνος τρόπος για να κρατήσουν το κεφάλι τους έξω από το νερό. 

 Για τους ίδιους λόγους ολοένα και περισσότερες επιχειρήσεις και νοικοκυριά δεν εξυπηρετούν και τα δάνειά τους, γεγονός που αποσταθεροποιεί το τραπεζικό σύστημα. Με την ανακεφαλαιοποίησή του θα καλύπτονταν οι απώλειες όχι μόνο από το κούρεμα των ελληνικών ομολόγων, αλλά και από κόκκινα δάνεια. Εγκυρες πηγές, ωστόσο, υποστηρίζουν ότι ο ρυθμός διόγκωσης των επισφαλειών καθιστά τους μέχρι πρότινος υπολογισμούς έωλους. Η βύθιση της οικονομίας στον φαύλο κύκλο της ύφεσης καθιστά την παραγωγή πρωτογενούς πλεονάσματος σισύφειο έργο. 

Η σημερινή δυναμική οδηγεί στην κατάρρευση. Η τρόικα, όμως, επιμένει στην τήρηση των στόχων, παρότι αυτό είναι πρακτικά αδύνατον. Ακόμα και αν η κυβέρνηση Σαμαρά ιδιωτικοποιήσει σχεδόν τα πάντα, η δυναμική της κατάρρευσης δεν θα ανασχεθεί. Η Ελλάδα έχει εισέλθει σ’ έναν δρόμο χωρίς επιστροφή, ο οποίος όμως νομιμοποιήθηκε πολιτικά στις τελευταίες εκλογές. Μπορεί να μην ομολογείται, αλλά η χρεοκοπία έχει ήδη συντελεσθεί. Οι δανειακές συμβάσεις είναι πανάκριβη αγορά χρόνου, αλλά όχι λύση. Ολα, μάλιστα, δείχνουν ότι ο κόμπος πλησιάζει στο χτένι.

Η τουρκική ανάμειξη στο... ναρκοπέδιο - Tου Σταυρου Λυγερου

Η κατάρριψη του τουρκικού μαχητικού-κατασκοπευτικού από τη συριακή αντιαεροπορική άμυνα έδειξε τα όρια της Αγκυρας. Ούτε το ψήφισμα αλληλεγγύης του ΝΑΤΟ ούτε οι μετακινήσεις τουρκικών στρατιωτικών μονάδων στη μεθόριο ούτε η προειδοποίηση του Ερντογάν αλλάζουν το γεγονός ότι η Αγκυρα ουσιαστικά «κατάπιε» τη δυναμική ενέργεια της Δαμασκού. Το καθεστώς Ασαντ δίνει μάχη επιβίωσης και ως εκ τούτου τα παίζει όλα για όλα. Η κατάρριψη του τουρκικού αεροσκάφους, άλλωστε, ήταν μια απάντηση.

 Η Αγκυρα είναι βαθιά αναμεμειγμένη στον συριακό εμφύλιο πόλεμο. Ο αντικαθεστωτικός Ελεύθερος Συριακός Στρατός έχει τις βάσεις του στην τουρκική πλευρά της μεθορίου. Από εκεί προμηθεύεται, με τη βοήθεια Αμερικανών πρακτόρων, οπλισμό και χρήματα και εκεί βρίσκει καταφύγιο. Χωρίς την υποστήριξη της Τουρκίας, οι Σύροι αντικαθεστωτικοί δεν θα είχαν επιβιώσει στρατιωτικά. 

 Υπενθυμίζουμε ότι η Αγκυρα κατηγορεί το κουρδικό κρατίδιο του βορείου Ιράκ πως προσφέρει καταφύγιο στους αντάρτες του ΡΚΚ. Αυτό, όμως, δεν την εμπόδισε να κάνει εναντίον της Συρίας τα ίδια και πολύ περισσότερα. Δεν είναι η πρώτη φορά, άλλωστε, που οι Τούρκοι χρησιμοποιούν δύο μέτρα και δύο σταθμά. Οι Αμερικανοί υποστήριξαν το εξεγερσιακό κύμα της «αραβικής άνοιξης», αλλά συνειδητοποιούν ότι οι δημοκρατικές διαδικασίες φέρνουν στο πολιτικό προσκήνιο όχι δυτικότροπες δυνάμεις, όπως ήλπιζαν, αλλά το βαθύ Ισλάμ. 

Το Ισραήλ, που έχει πολύχρονους ανοιχτούς λογαριασμούς με το καθεστώς Ασαντ, είδε στην Αίγυπτο να επιβεβαιώνονται οι φόβοι του. Γι’ αυτό και τηρεί πολύ επιφυλακτική στάση απέναντι στους σουνίτες αντικαθεστωτικούς. Θεωρεί ότι εάν επικρατήσουν, θα έχει στα βόρεια σύνορά του όχι έναν γνωστό –και αποδυναμωμένο από τις εσωτερικές αντιθέσεις του– αντίπαλο, αλλά ένα νέο ισλαμικό καθεστώς, που όταν σταθεί στα πόδια του, είναι πιθανό να αυτονομηθεί από τη δυτική επιρροή. 

 Οι ΗΠΑ παρότρυναν την Τουρκία να αναμειχθεί ενεργά στον συριακό εμφύλιο πόλεμο για να στριμώξουν το καθεστώς Ασαντ, αλλά αυτή η ανάμειξη δεν είναι χωρίς παρενέργειες για την Αγκυρα. Πρώτον, προκαλεί ένταση στις σχέσεις της με τη Μόσχα και το Πεκίνο, που θεωρούν τη Συρία πολύτιμο γεωπολιτικό έρεισμά τους στη Μεσόγειο. Δεύτερον, τινάζει στον αέρα τη νεοοθωμανική στρατηγική των Ερντογάν-Νταβούτογλου για ανάδειξη της Τουρκίας σε ηγέτη των απανταχού μουσουλμάνων. 

 Μπορεί το καθεστώς Ασαντ να είναι αιματοβαμμένο, αλλά η ανάμειξη της Αγκυρας στο πλευρό των σουνιτών αντικαθεστωτικών τη μετατρέπει σε μέρος του προβλήματος κι όχι σε αφ’ υψηλού επιδιαιτητή, όπως θα ήθελε ο Ερντογάν. Εάν, μάλιστα, η Τουρκία αντιδρούσε στην κατάρριψη με στρατιωτική επέμβαση, πέρα από τις άλλες παρενέργειες, θα εγκλωβιζόταν για τα καλά στο ναρκοπέδιο της παραδοσιακής διαμάχης σουνιτών - σιιτών. 

 Ετσι όπως διαμορφώνεται η γεωπολιτική εξίσωση, η καλύτερη λύση για τη Δύση θα ήταν η πρόταση Ανάν, για εκεχειρία και σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής με σκοπό την ομαλή μεταπολίτευση. Το καθεστώς Ασαντ, όμως, δεν πρόκειται να αποδεχθεί την αυτοκατάργησή του, εκτός κι αν η Μόσχα το εγκαταλείψει. Αυτό μπορεί να συμβεί μόνο εάν οι Ρώσοι εξασφαλίσουν ότι οι στρατιωτικές βάσεις τους θα διατηρηθούν ανέπαφες.

Επανεκκίνηση με αλλαγή πολιτεύματος - Tου Σταυρου Λυγερου

Είναι ορατό διά γυμνού οφθαλμού ότι η Ελλάδα διολισθαίνει επιταχυνόμενα προς το σημείο που η κατάρρευση θα καταστεί αναπόφευκτη. Για την ακρίβεια, βιώνουμε ήδη τα πρώτα σημάδια. Δεν είναι μόνο τα ασφαλιστικά Ταμεία που εμφανίζουν ρωγμές. Είναι και τα νοσοκομεία και άλλες ζωτικής σημασίας για την κοινωνική ομαλότητα δομές, όπως οι οργανισμοί παροχής ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου. Η πρωτοφανής συρρίκνωση του ΑΕΠ συσσωρεύει οικονομικά και κοινωνικά ερείπια, με αποτέλεσμα η ανεργία να εκτοξεύεται. Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που η φτωχοποίηση καλπάζει και οι αυτοκτονίες πολλαπλασιάζονται. 

 Σαν να μην έφθαναν όλα αυτά, η ελληνική κοινωνία βιώνει μια παράλληλη τραγωδία. Οι ένοπλες ληστείες, που συχνά εξελίσσονται σε ληστείες μετά φόνου, έχουν γίνει καθημερινή ρουτίνα. Το πρωταρχικό ανθρώπινο δικαίωμα της ασφάλειας παραβιάζεται μαζικά. Ο φόβος κυριαρχεί. Είναι στατιστικά επιβεβαιωμένο ότι αυτό το είδος της εγκληματικότητας τροφοδοτείται δυσανάλογα από το γεγονός ότι στην Ελλάδα λιμνάζει ένας τεράστιος αριθμός λαθρομεταναστών που δεν μπορεί να επιβιώσει και που επιπλέον έχει μια διαφορετική αντίληψη για την ανθρώπινη ζωή. 

 Η σημερινή κατάσταση είναι αποτέλεσμα πράξεων και κυρίως παραλείψεων. Οι πολίτες δεν είναι αθώοι, αλλά, όπως πάντα, το ψάρι βρωμάει από το κεφάλι. Με άλλα λόγια, τη βασική ευθύνη φέρει το πολιτικό σύστημα. Αυτή είναι η αιτία που έχει διαρραγεί η αναγκαία για τη λειτουργία της δημοκρατίας εμπιστοσύνη των κυβερνωμένων προς τους κυβερνώντες. Αυτή είναι η αιτία που την Κυριακή, αντί να αναμετρούνται πολιτικά προγράμματα ανάταξης, συγκρούονται το «κόμμα του φόβου» (εκφράζεται από τη Ν.Δ.) με το «κόμμα της τιμωρίας» (εκφράζεται κυρίως από τον ΣΥΡΙΖΑ). 

 Η Ελλάδα έχει ζωτική ανάγκη από ριζική ανασυγκρότηση όχι μόνο στο επίπεδο της οικονομίας (δημοσιονομικά και ανάπτυξη), αλλά και στα επίπεδα των θεσμών και της δημόσιας ασφάλειας. Το πολλαπλά ακρωτηριασμένο κράτος δικαίου πρέπει επιτέλους να λειτουργήσει. Το κλειστό, σε μεγάλο βαθμό «αυτιστικό» και απαξιωμένο σύστημα εξουσίας είναι ανίκανο να φέρει εις πέρας αυτήν την αποστολή. Ο μόνος τρόπος διεμβολισμού του είναι η μετάβαση, με δημοψήφισμα και συντακτική Βουλή, από την προεδρευομένη στην προεδρική δημοκρατία.

 Ο πλήρης διαχωρισμός της εκτελεστικής από τη νομοθετική εξουσία θα λειτουργούσε πολλαπλά ως «επανεκκίνηση». Πρώτον, θα θρυμμάτιζε το πελατειακό σύστημα. Δεύτερον, η εκλογή προέδρου από τον λαό θα έδινε τη δυνατότητα απεγκλωβισμού του εκάστοτε κυβερνήτη από τις δουλείες των κομματικών μηχανισμών, που συμπεριφέρονται όχι σαν πολιτικοί οργανισμοί, αλλά σαν φυλές, σαν νομείς της εξουσίας. Τρίτον, η ανάδειξη σε υπουργικά αξιώματα κοινωνικών στελεχών, τα οποία σήμερα είναι απρόθυμα να μπουν στις μυλόπετρες της μικροπολιτικής, θα ανανέωνε ριζικά και διαρκώς την πολιτική ελίτ. 

 Προφανώς, η αλλαγή πολιτεύματος δεν είναι πανάκεια. Δίνει, όμως, τη δυνατότητα για μία τομή στο επίπεδο του πολιτικού συστήματος, το οποίο συνεχίζει να λειτουργεί ως μέρος του προβλήματος κι όχι ως παράγοντας λύσης. Ας μην ξεχνάμε ότι η χώρα διολισθαίνει στην άβυσσο…

Η μετάβαση από το παλαιό στο νέο - Του Σταύρου Λυγερού

Οι δημοσκοπήσεις επιβεβαιώνουν ότι μετά το ΠΑΣΟΚ και η Ν.Δ. έχει εισέλθει σε τροχιά εκλογικής πτώσης. Η κρίση έπληξε τα θεμέλια του πελατειακού συστήματος, αλλά αυτό που κυρίως αποδομεί πολιτικοεκλογικά τα δύο κόμματα εξουσίας είναι η ταύτισή τους με το Μνημόνιο. Ολα δείχνουν ότι οι επικείμενες εκλογές θα αλλάξουν ριζικά τον πολιτικό χάρτη, αλλά δεν αναμένεται να αναδείξουν έναν παγιωμένο συσχετισμό δυνάμεων. Κατά πάσα πιθανότητα θα είναι ένας μεταβατικός σταθμός, αφού το παλαιό πολιτικό σύστημα δεν έχει ακόμα πεθάνει και το νέο δεν έχει ακόμα γεννηθεί.

Μέχρι πρότινος, σταθερά του πολιτικού σκηνικού ήταν η εναλλαγή ΠΑΣΟΚ και Ν.Δ. στην εξουσία με τα μικρότερα κόμματα (ΚΚΕ, ΣΥΡΙΖΑ και ΛΑΟΣ) σε μόνιμο ρόλο ελάσσονος αντιπολιτεύσεως. Σήμερα, η Ν.Δ. είναι πρώτο κόμμα, αλλά η αυτοδυναμία είναι όνειρο απατηλό. Εάν μέχρι το τέλος του 2011 ο Σαμαράς είχε κάποιες ελπίδες, μετά την προσχώρησή του στο στρατόπεδο του Μνημονίου δεν έχει καμία.

Μία σημαντική μερίδα της λαϊκής Δεξιάς θεωρεί πια τη Ν.Δ. συνεργό στο «έγκλημα» και στρέφεται αλλού. Το εντυπωσιακό δημοσκοπικό ποσοστό των Ανεξάρτητων Ελλήνων του Καμμένου καταδεικνύει ότι ο ευρύτερος χώρος της Δεξιάς κατακερματίζεται. Η αρχή έγινε με το ΛΑΟΣ, αλλά τώρα πια έχουμε σημαντικά ρήγματα στον κορμό της Ν.Δ. όχι μόνο στο επίπεδο των στελεχών, αλλά και στο επίπεδο του σκληρού πυρήνα των ψηφοφόρων της.

Ακόμα πιο ρευστή είναι η κατάσταση στον χώρο της κεντροαριστεράς. Η τελετουργία ενθρόνισης του Βενιζέλου μπορεί να τροφοδότησε την ελπίδα ενός νέου ξεκινήματος, αλλά στην πραγματικότητα είναι άνευ πολιτικής σημασίας. Το ΠΑΣΟΚ μπορεί να ισχυρίζεται ό,τι θέλει για τον αριθμό των ψηφισάντων, αφού δεν υπήρξε ούτε δημόσιος έλεγχος, αλλά ούτε και ο εσωτερικός έλεγχος που δημιουργεί η ύπαρξη ανθυποψηφίων.

Στην Ιπποκράτους θέλουν να νομίζουν ότι μπόρα είναι και θα περάσει. Η προοπτική, όμως, είναι πολύ πιο σκοτεινή. Το άλλοτε κραταιό ΠΑΣΟΚ είναι πια ένα μεσαίο κόμμα που με την πολιτική του έχει προκαλέσει βάναυσα τη συντριπτική πλειονότητα των πολιτών. Μπορεί να άλλαξε αρχηγό, αλλά δεν άλλαξε σελίδα, επειδή ο Βενιζέλος έχει ταυτισθεί με το Μνημόνιο όσο και ο προκάτοχός του. Το γεγονός ότι το συρρικνωμένο πια ΠΑΣΟΚ αναγόρευσε πανηγυρικά αρχηγό του έναν πολιτικό που έχει σε μεγάλο βαθμό καεί πολιτικά, είναι αλάνθαστη ένδειξη ότι έχει χάσει την επαφή του με την κοινωνία.

Ο Σαμαράς είχε παλαιότερα δηλώσει ότι εάν δεν έχει αυτοδυναμία θα ξαναστήσει κάλπες. Το γεγονός ότι αποφεύγει επιμελώς να επαναλάβει εκείνη τη δήλωση επιβεβαιώνει ότι πρώτη επιλογή του θα είναι να σχηματίσει κυβέρνηση συνεργασίας. Με δεδομένο ότι η Ν.Δ. έχει μπει στις ράγες του Μνημονίου, η μόνη διαθέσιμη επιλογή είναι να συνεργασθεί με το ΠΑΣΟΚ που επίσης κινείται στις ίδιες ράγες. Τα δύο αυτά κόμματα μπορεί να έχουν έναν παραδοσιακό ανταγωνισμό, αλλά αυτή την περίοδο έχουν αποδεχθεί την κοινή προγραμματική βάση που συνιστά το νέο Μνημόνιο.

Το ΠΑΣΟΚ θα προτιμούσε πρωθυπουργός μιας τέτοιας κυβέρνησης να είναι ο Παπαδήμος και πάντως όχι ο Σαμαράς. Το επιχείρημα που θα επικαλεσθεί είναι ότι το ίδιο είχε απαιτήσει ο αρχηγός της Ν.Δ. τον Ιούνιο 2011, όταν ο Παπανδρέου του είχε ζητήσει κυβερνητική συνεργασία. Τη λύση Παπαδήμου προτιμάει και η τρόικα, αλλά είναι μάλλον απίθανο ο Σαμαράς να παραχωρήσει την πρωθυπουργία, ειδικά εάν η εκλογική διαφορά της Ν.Δ. από το ΠΑΣΟΚ είναι μεγάλη.

Το ευρωιερατείο δεν αναμένεται να επιμείνει στη λύση Παπαδήμου για να μη δημιουργήσει εμπλοκή, η οποία θα προκαλούσε νέα προσφυγή στις κάλπες με αποτέλεσμα να τεθεί σε κίνδυνο η εφαρμογή του προγράμματος. Πιθανότατα, το ίδιο θα πράξει και ο Βενιζέλος, παρότι μία μερίδα του ΠΑΣΟΚ είναι κατηγορηματικά αντίθετη. Σύμφωνα, μάλιστα, με αξιόπιστες πληροφορίες, δεν αποκλείεται το ζήτημα αυτό να λειτουργήσει σαν αφορμή ακόμα και για την πρόκληση εσωκομματικού ρήγματος.

Εάν πάντως σχηματισθεί «γαλαζοπράσινη» κυβέρνηση, στο τέλος του 2012 πιθανότατα θα έχουμε νέα αρνητικά δημοσκοπικά ρεκόρ για τους εταίρους και κρίση πολιτικής νομιμοποίησης για μία κυβέρνηση με θητεία μόλις μερικούς μήνες. Εχει αποδειχθεί πια ότι το Μνημόνιο καταστρέφει την εκλογική επιρροή των κομμάτων που το υποστηρίζουν. Το είδαμε με το ΠΑΣΟΚ, το είδαμε με το ΛΑΟΣ, το βλέπουμε με τη Ν.Δ.

Αυτός είναι ο λόγος που ορισμένοι κύκλοι εκτός και εντός Ελλάδας θεωρούν ότι ο Παπαδήμος δεν θα ήταν σκόπιμο να ορισθεί αντιπρόεδρος και τσάρος της οικονομίας στη νέα κυβέρνηση, όπως έχει συζητηθεί. Είναι προτιμότερο να κρατηθεί σαν πολιτική εφεδρεία, ώστε εάν αποσταθεροποιηθεί η νέα κυβέρνηση να προωθηθεί η εναλλακτική λύση μιας κυβέρνησης τεχνοκρατών τύπου Μόντι με επικεφαλής τον Παπαδήμο.

ΠΑΣΟΚ: από το 1974 στο 2012 - Του Σταυρου Λυγερου

Η σημερινή ενθρόνιση μπορεί να κάνει πράξη την αρχηγική φιλοδοξία του Βαγγέλη Βενιζέλου, αλλά σίγουρα κάπως αλλιώς το είχε ονειρευθεί. Η σημερινή εκλογή είναι κακέκτυπο της τελετουργίας του 2004. Τότε, ο Βενιζέλος δεν είχε τολμήσει να αντιπαρατεθεί στον Γιώργο Παπανδρέου, ενώ τώρα είναι αυτός που απέκλεισε, επικαλούμενος το αντιδημοκρατικό καταστατικό, τις άλλες υποψηφιότητες. Εκτός αυτού, ο Βενιζέλος κληρονομεί όχι το άλλοτε κραταιό ΠΑΣΟΚ, αλλά ένα πολιτικά–εκλογικά αποδομημένο κόμμα με άθλια εικόνα στην κοινωνία. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι δεν ισχύει πια το παλαιό δόγμα ότι, εάν καθίσεις στον θρόνο του ΠΑΣΟΚ, αργά ή γρήγορα, θα καθίσεις και στον πρωθυπουργικό θώκο.

Το σημερινό ΠΑΣΟΚ μόνο το όνομα έχει κοινό με το ΠΑΣΟΚ της πρώτης περιόδου. Πριν από 38 χρόνια, ο Ανδρέας Παπανδρέου εκμεταλλεύθηκε με διορατικότητα το ριζοσπαστικό κύμα που σάρωσε την Ελλάδα μετά το 1972, επέτυχε τη συσπείρωση του κατακερματισμένου χώρου της Kεντροαριστεράς και εξ αυτού συσσωμάτωσε σοσιαλιστικό κόμμα εξουσίας. Ηταν ένα έργο χωρίς προηγούμενο και, βεβαίως, ένα αμύθητο πολιτικό κληροδότημα στους επιγόνους του.

Η ταύτιση του ΠΑΣΟΚ με αυτό το κύμα του αριστερόστροφου μικροαστισμού εκτόξευσε το ποσοστό του από το 13% του 1974 στο 48% του 1981. Σήμερα, συντελείται η αντίστροφη πορεία. Το ΠΑΣΟΚ χάνει την προνομιακή πολιτική εκπροσώπηση της Kεντροαριστεράς, με αποτέλεσμα όχι μόνο την κατολίσθηση της εκλογικής επιρροής του, αλλά και τον κερματισμό του.

Στην πραγματικότητα, το ΠΑΣΟΚ ενηλικιώθηκε ασκώντας την εξουσία. Ο Ανδρέας Παπανδρέου υπήρξε πολιτικός γενάρχης και όχι πολιτικός μάνατζερ. Ανήκει στην κατηγορία των ηγετών, που ιονίζουν τις κοινωνικές δυνάμεις, που προκαλούν έντονα πάθη και αφήνουν ανεξίτηλα ίχνη στη συλλογική συνείδηση. Γι’ αυτό και η θυελλώδης σταδιοδρομία του ήταν άνιση, γεμάτη άλματα και ασυνέχειες.

Το «ρεύμα της Αλλαγής» είχε εξαρχής δύο κοινωνικές συνιστώσες, που από ένα σημείο και πέρα άρχισαν να αποκλίνουν:

• Η μία συνιστώσα ήταν ανερχόμενα μεσοστρώματα, που λόγω της αριστερής ή κεντροαριστερής προέλευσής τους, επί Ν.Δ. μπορούσαν να φθάσουν μόνο μέχρι τις παρυφές της εξουσίας. Γι’ αυτές τις κοινωνικές δυνάμεις, το ΠΑΣΟΚ ήταν το όχημα και ο πολιορκητικός κριός για να αλώσουν το «φρούριο».

• Η δεύτερη συνιστώσα ήταν οι φτωχοί της ελληνικής κοινωνίας, που η ανασφάλεια τους έκανε να δουν στο ΠΑΣΟΚ το κόμμα που θα τους προστάτευε.

Τα συμφέροντα των δύο αυτών κοινωνικών δυνάμεων άρχισαν από νωρίς να αποκλίνουν. Από το 1988 και μετά, τα μεσοστρώματα που ευνοήθηκαν κοινωνικοοικονομικά άρχισαν να αυτονομούνται. Το σκάνδαλο Κοσκωτά λειτούργησε σαν καταλύτης. Μετά την περιπέτεια των παραπομπών (1989) και της δίκης, ο Ανδρέας Παπανδρέου επανήλθε στην εξουσία. Παρ’ ότι η διακυβέρνηση της περιόδου 1993–96 σφραγίστηκε από εξωτερικά στοιχεία έντονης παρακμής, είχε σημαντικές θετικές πτυχές.

Η εκλογή του Κώστα Σημίτη στην πρωθυπουργία (Ιανουάριος 1996) οφείλεται κυρίως στην απήχηση της «εκσυγχρονιστικής» επαγγελίας του. Ηταν αυτός που εξέφρασε πολιτικά τα συμφέροντα των ανερχόμενων μεσοστρωμάτων και του κόσμου της αγοράς. Γι’ αυτό και ο σημιτικός «εκσυγχρονισμός» διείσδυσε εκλογικά στην Κεντροδεξιά. Από την άλλη πλευρά, όμως, η στροφή αυτή αποδυνάμωσε την παραδοσιακή σχέση του ΠΑΣΟΚ με τα λαϊκά στρώματα.

Ο Σημίτης παρέμεινε στο τιμόνι για οκτώ χρόνια. Ο απολογισμός της διακυβέρνησής του είναι έντονα αντιφατικός. Υπάρχουν φωτεινά και μελανά σημεία. Αναμφισβήτητο είναι, όμως, το ότι το ΠΑΣΟΚ μεταλλάχθηκε. Το 2004, με μια διαδικασία που θύμισε δυναστική διαδοχή, παρέδωσε το «δαχτυλίδι» στον Γιώργο Παπανδρέου.

Ο μύθος του «νικηφόρου πρίγκιπα», όμως, γρήγορα υπέστη ρήγματα. Η όλη στάση του έδινε την εντύπωση ενός μετέωρου βήματος. Δεν ταύτισε την ηγεσία του με μια νέα προγραμματική πρόταση για τη χώρα. Αυτός είναι ο λόγος που έχασε τις εκλογές του 2007 παρότι είχε απέναντί του μια φθαρμένη κυβέρνηση (Καραμανλή). Εκείνες οι εκλογές κρίθηκαν κυρίως από την αδυναμία του Γιώργου Παπανδρέου να πείσει ότι μπορεί να κυβερνήσει παραγωγικότερα από τον αντίπαλό του.

Μετά τη βαριά εκλογική ήττα, η παράταξη έδωσε μια δεύτερη ευκαιρία στον Γιώργο Παπανδρέου. Ο Βενιζέλος ηττήθηκε, επειδή αυτοπροβλήθηκε μόνο σαν ικανότερος να ηγηθεί του «πράσινου τσούρμου» στην επίθεση εναντίον του κάστρου της εξουσίας. Υποτιμώντας τη βαθύτερη ουσία της πολιτικής και δίνοντας έμφαση στη μηχανική της εξουσίας, προσέφερε πολύτιμο δώρο στον αντίπαλό του. Από τη στιγμή που δεν έδωσε την εσωκομματική μάχη στο επίπεδο των προτάσεων, επικράτησαν τα απολίτικα κριτήρια του κόμματος–φυλής. Ευνοήθηκε, λοιπόν, αυτός που ήταν «πάνω στ’ άλογο» και που, επιπλέον, είχε το σωστό όνομα! Τα υπόλοιπα είναι ιστορία...

Το Μνημόνιο, ο φόβος και η δημοκρατία - Tου Σταυρου Λυγερου

Το 2010 έθεσαν στον ελληνικό λαό το δίλημμα «Μνημόνιο ή χρεοκοπία». Το 2011 του έθεσαν το «Μεσοπρόθεσμο ή δραχμή» και τώρα του θέτουν το «διάσωση ή χρεοκοπία». Πρόκειται για παραλλαγές του ίδιου εκβιαστικού διλήμματος, που επιδέχεται μία μόνο απάντηση. Είναι ο γνωστός μονόδρομος της κυβερνητικής -και όχι μόνο- ρητορικής.

Ορισμένοι εξ αυτών δεν περιορίζονται στα όρια της φθηνής - αντιαισθητικής προπαγάνδας που στηρίζεται στην άμετρη κινδυνολογία. Καταφεύγουν και στην ιδεολογική τρομοκρατία, χαρακτηρίζοντας «εθνική προδοσία» τη διαφορετική άποψη! Δεν ακυρώνουν μόνο την έννοια της πολιτικής, αλλά και την ίδια τη δημοκρατία. Αναμενόμενο. Η θεραπεία - σοκ στηρίζεται αποκλειστικά στην καλλιέργεια του φόβου και γι’ αυτό είναι από τη φύση της ασύμβατη με τη δημοκρατία. Υπενθυμίζουμε ότι πρωτοεφαρμόστηκε στη Χιλή με εργαλείο τα τανκς του Πινοσέτ. Στη σημερινή Ελλάδα δεν υπάρχει ο φόβος των τανκς. Καλλιεργείται συστηματικά, όμως, ο «μεταμοντέρνος» φόβος ότι το πιο μικρό «όχι» στην τρόικα θα οδηγήσει σε ολοκληρωτική καταστροφή. Είναι ένας αποτελεσματικός τρόπος να παραλύουν και να κατακερματίζουν την κοινωνία.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι «χρεοκοπία ή διάσωση», αλλά εάν το νέο πακέτο (PSI, δανειακή σύμβαση και νέο Μνημόνιο) έχει τις προϋποθέσεις να αποτρέψει τη χρεοκοπία και να ανατάξει την οικονομία. Καθόλου τυχαίο ότι η επίσημη συζήτηση δεν εστιάσθηκε στο καθοριστικό για το μέλλον της Ελλάδας αυτό ερώτημα, αλλά σε επιμέρους πτυχές, όπως οι συντάξεις και ο κατώτατος μισθός. Καθόλου τυχαίο, επίσης, ότι οι σταυροφόροι του Μνημονίου προβάλλουν μονομερώς και με κραυγαλέα υπερβολή τις αρνητικές συνέπειες της παύσης πληρωμών, αλλά αποφεύγουν επιμελώς να πουν πού οδηγεί το νέο πακέτο.

Στο σημείο που έχει φθάσει η Ελλάδα όλοι οι δρόμοι είναι δύσβατοι. Μία ορθολογική συζήτηση θα έπρεπε να βάλει νηφάλια στο τραπέζι τα συν και τα πλην κάθε πολιτικής, ώστε να επιλέξουμε το μικρότερο κακό, την πολιτική που έχει συνδυαστικά το μεγαλύτερο οικονομικό αποτέλεσμα και το μικρότερο κοινωνικό κόστος. Το πολιτικό σύστημα δεν διεξάγει μία τέτοια συζήτηση για τον ίδιο λόγο που δεν επεξεργάσθηκε ένα ρεαλιστικό εθνικό σχέδιο για την ανάταξη της οικονομίας.

Η άποψή μας επιγραμματικά είναι πως με το νέο πακέτο θα συμβεί ό,τι με το πρώτο Μνημόνιο. Θα αγοράσουμε πανάκριβα χρόνο, αλλά δεν θα αποτρέψουμε τη χρεοκοπία. Αντιθέτως, θα τη βρούμε μπροστά με πολύ δυσμενέστερους όρους. Παρά τα αντικοινωνικά μέτρα, η οικονομία θα βυθισθεί βαθύτερα στον φαύλο κύκλο της ύφεσης, με αποτέλεσμα τον εκτροχιασμό του προγράμματος. Ο εκτροχιασμός θα προκαλέσει δυναμική ανεξέλεγκτης χρεοκοπίας - κατάρρευσης, η οποία πιθανότατα θα πετάξει την Ελλάδα εκτός Ευρωζώνης. Η Ελλάδα, γεμάτη οικονομικά και κοινωνικά ερείπια, θα έχει στερηθεί τη δημόσια περιουσία και τα εργαλεία που είναι αναγκαία για την ανασυγκρότησή της. Με άλλα λόγια, θα καταστεί για πολλά χρόνια έρμαιο των δανειστών της. Κι αυτά, εάν δεν μεσολαβήσει κοινωνική έκρηξη.

Ασταθές κοινοβουλευτικό έδαφος - Του Σταύρου Λυγερου

Με τη διαπραγμάτευση για το PSI να είναι ένα βήμα πριν από τη συμφωνία, το κέντρο βάρους μετατοπίζεται στη νέα δανειακή σύμβαση και στο νέο Μνημόνιο που θα τη συνοδεύει. Τα όσα ήρθαν τις τελευταίες ημέρες στη δημοσιότητα για τις απαιτήσεις της τρόικας επιβεβαιώνουν ότι σε γενικές γραμμές το νέο Μνημόνιο θα είναι η ίδια «θεραπεία», με τη διαφορά ότι η δόση θα είναι αυξημένη.

Το πολιτικό έδαφος πάνω στο οποίο πατάει η κυβέρνηση Παπαδήμου εμφανίζει σημάδια αστάθειας. Βλέποντας την εκλογική επιρροή του κόμματός του να μειώνεται λόγω της επιλογής του να ψηφίσει το πρώτο Μνημόνιο και να υποστηρίξει ενεργά την ασκούμενη πολιτική, ο Καρατζαφέρης εμφανίσθηκε απρόθυμος να υπογράψει το δίδυμο νέα δανειακή σύμβαση και νέο Μνημόνιο. Δήλωσε ότι αρκούν η υπογραφή του πρωθυπουργού Παπαδήμου και η ρητή πολιτική δέσμευση των πολιτικών αρχηγών που στηρίζουν την κυβέρνηση.

Η παρέμβαση Καρατζαφέρη έχει σημασία, επειδή κατά κάποιον τρόπο λειτουργεί σαν το εναρκτήριο λάκτισμα για να εκδηλωθούν οι αντιθέσεις που σοβούν στον κυβερνητικό συνασπισμό. Είναι κοινός τόπος ότι ο Σαμαράς δεν έχει καμία επιθυμία να υπογράψει. Ετσι όπως έχει εμπλακεί όμως, του είναι δύσκολο να κάνει πίσω. Ολα δείχνουν ότι θα υποχρεωθεί να πιει όλο το πικρό ποτήρι. Στη Συγγρού βλέπουν ότι παρά την κατάρρευση της πολιτικοεκλογικής επιρροής του ΠΑΣΟΚ, η Ν.Δ. δεν καταφέρνει να εισπράξει, με αποτέλεσμα το δημοσκοπικό ποσοστό της να παραμένει σε σχετικά χαμηλά επίπεδα.

Τα προβλήματα, όμως, δεν περιορίζονται στον ΛΑΟΣ και στη Ν.Δ. Αφενός η μάχη της διαδοχής κι αφετέρου το φάσμα της επικείμενης συντριπτικής ήττας έχουν μετατρέψει το ΠΑΣΟΚ σε κινούμενη άμμο. Η καταψήφιση της διάταξης για τα φαρμακεία δεν ήταν μόνο μια αντίδραση σ’ ένα παράλογο μέτρο. Ούτε μόνο ένα πλήγμα στην υποψηφιότητα του Λοβέρδου για την αρχηγία. Ηταν και μια πράξη πολιτικής εκτόνωσης πολλών βουλευτών. Ηθελαν να αποδείξουν εμπράκτως ότι όταν στην τελευταία κρίσιμη ψηφοφορία έλεγαν πως η ψήφος τους δεν θα πρέπει εφεξής να θεωρείται δεδομένη, το εννοούσαν. Το γεγονός ότι ο Παπανδρέου είναι αρχηγός σε αποδρομή δημιουργεί ένα κενό ηγεσίας, το οποίο διευκολύνει την εκδήλωση τέτοιων τάσεων.

Στο ίδιο πλαίσιο εγγράφεται και η στροφή του Χρυσοχοΐδη. Η δημόσια κριτική του για το Μνημόνιο και η δημόσια ομολογία του ότι δεν το είχε διαβάσει μπορεί να αποπνέουν μια εντύπωση καιροσκοπισμού, αλλά επιβεβαιώνουν αυτό που ήταν εξαρχής ορατό διά γυμνού οφθαλμού: οι πράσινοι υπουργοί και βουλευτές λειτούργησαν σαν κοπάδι με έλλειψη πολιτικής ευθύνης. Και τώρα που και προσωπικά βρίσκονται αντιμέτωποι με τις συνέπειες των πράξεών τους, επιχειρούν με διάφορους τρόπους να διασωθούν.

Το κλίμα αυτό στην Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑΣΟΚ εγείρει ερωτήματα για τον τρόπο που οι βουλευτές θα αντιδράσουν όταν θα κληθούν να ψηφίσουν το νέο Μνημόνιο. Μέχρι πρότινος, η ηγεσία τούς έθετε αντιμέτωπους με το εκβιαστικό δίλημμα ότι εάν δεν ψηφίσουν αυτό που κάθε φορά τους έφερνε στη Βουλή, η Ελλάδα θα χρεοκοπούσε και δεν θα υπήρχαν χρήματα για να πληρωθούν μισθοί και συντάξεις. Υπό το κράτος του εκβιαστικού αυτού διλήμματος, που κάθε φορά άλλαζε μορφή αλλά όχι περιεχόμενο, πέρασαν όλες οι δέσμες μέτρων, το Μνημόνιο, το Μεσοπρόθεσμο και το πολυνομοσχέδιο του Βενιζέλου.

Σήμερα, το πολιτικό κλίμα έχει διαφοροποιηθεί. Αρκετοί βουλευτές του ΠΑΣΟΚ έχουν φθάσει στα όριά τους και όπως έδειξε η καταψήφιση της διάταξης για τα φαρμακεία, έχουν την τάση να το δείξουν εμπράκτως. Η μεγάλη πλειοψηφία τους, άλλωστε, δεν έχει καμία ρεαλιστική ελπίδα επανεκλογής. Εχοντας, μάλιστα, βιώσει τις αποδοκιμασίες και τους προπηλακισμούς στις εκλογικές περιφέρειές τους, αρχίζουν να κινούνται με κριτήριο την επόμενη μέρα, όταν θα έχουν χάσει την έδρα.

Εκτός αυτού, όμως, υπάρχει και ένας άλλος παράγοντας που κατά μία έννοια τους απελευθερώνει. Μέχρι τον σχηματισμό της κυβέρνησης Παπαδήμου ήταν το ΠΑΣΟΚ που είχε την αποκλειστική ευθύνη για τη διακυβέρνηση του τόπου. Σήμερα, το τοπίο είναι διαφορετικό. Στην κυβέρνηση συμμετέχουν και η Ν.Δ. και ο ΛΑΟΣ. Αυτό σημαίνει ότι η κοινοβουλευτική πλειοψηφία είναι ευρύτατη κι όχι οριακή, όπως ήταν μέχρι πριν από λίγο καιρό. Με άλλα λόγια, οι πράσινοι βουλευτές νιώθουν ότι δεν εξαρτάται αποκλειστικά απ’ αυτούς η ψήφιση του νέου Μνημονίου και κατά συνέπεια έχουν το περιθώριο να διαφοροποιηθούν.

Τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι θα προκύψει μαζική ανταρσία όποτε έρθει το νέο Μνημόνιο στη Βουλή. Σημαίνουν ότι το κοινοβουλευτικό έδαφος, στο οποίο πατάει η κυβέρνηση Παπαδήμου για να περάσει το νέο Μνημόνιο, είναι πιο ασταθές απ’ όσο δείχνει η τεράστια κοινοβουλευτική πλειοψηφία που συγκροτούν από κοινού το ΠΑΣΟΚ, η Ν.Δ. και ο ΛΑΟΣ.

«Πριγκιπικός» τυχοδιωκτισμός - Του Σταυρου Λυγερου

Εχοντας συνηθίσει να κυβερνάει με αλλεπάλληλους εκβιασμούς, ο Γιώργος Παπανδρέου θεώρησε ότι με τον ελιγμό του δημοψηφίσματος θα εξουδετέρωνε τη διάχυτη κοινωνική οργή. Για την ακρίβεια, προσπάθησε να εκμεταλλευτεί τη διαγραφή μέρους του χρέους για να αντλήσει πολιτική νομιμοποίηση και να κρατηθεί στην εξουσία. Ακόμα και ο αιφνιδιαστικός αποκεφαλισμός της ηγεσίας των Ενόπλων Δυνάμεων υπηρέτησε τη σκοπιμότητα δραματοποίησης του πολιτικού κλίματος. Η διεξαγωγή δημοψηφίσματος σε μια τόσο φορτισμένη πολιτική ατμόσφαιρα, όμως, εκτός των άλλων παρενεργειών, σήμαινε ότι οι πολίτες πρωτίστως θα εξέφραζαν στην κάλπη την δυσαρέσκειά τους για την κυβέρνηση και δευτερευόντως θα απαντούσαν στο ερώτημα. Με άλλα λόγια, ο πρωθυπουργός έβαλε τυχοδιωκτικά στον πολιτικό τζόγο τη σχέση της χώρας με την Ευρωζώνη, ανοίγοντας ένα κλειστό θέμα.

Το ευρωιερατείο αντέδρασε, υποχρεώνοντας τον πρωθυπουργό να υποχωρήσει ατάκτως κατά τρόπο που τον έκαψε πολιτικά. Ταυτοχρόνως, έκαψε και τη δυνατότητα της Αθήνας να διαπραγματευτεί τα επώδυνα μέτρα που θα συνοδεύσουν το «κούρεμα» του χρέους και τη νέα δανειακή σύμβαση. Οπως φάνηκε καθαρά από τον αρχικό πανικό, οι Μέρκελ-Σαρκοζί έχουν επίγνωση ότι η Ελλάδα είναι συστημικός κίνδυνος και τρέμουν το καταστροφικό ντόμινο που θα προκαλούσε η έξοδός της από την Ευρωζώνη. Από την άλλη πλευρά, όμως, εκμεταλλεύονται το πολιτικοψυχολογικό πλεονέκτημα που τους πρόσφερε ο τυχοδιωκτισμός του Γιώργου Παπανδρέου. Επισείουν τον πέλεκυ της αποπομπής, επειδή διαπιστώνουν ότι η μπλόφα απέναντι στη φοβισμένη ελληνική πολιτική ελίτ, αλλά και κοινωνία, δεν έχει το παραμικρό ρίσκο. Η φιλολογία περί αποπομπής της Ελλάδας έχει προκαλέσει σοκ στην ελληνική κοινωνία, το οποίο θα χρησιμοποιηθεί για να περάσουν χωρίς έντονες αντιδράσεις τα νέα πακέτα μέτρων. Σήμερα, είναι τέτοιο το κλίμα που η κριτική στην αδιέξοδη συνταγή της τρόικας κινδυνεύει να εκληφθεί σαν υπονόμευση της παραμονής στο ευρώ.

Μετά τη χθεσινή ομιλία του Γιώργου Παπανδρέου στην Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑΣΟΚ είναι προφανές ότι επιχειρεί να αγκιστρωθεί στην εξουσία. Ή τουλάχιστον να παραμείνει στο παιχνίδι διαπραγματευόμενος με τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης για τη σύνθεση της συζητούμενης μεταβατικής κυβέρνησης. Συνειδητοποιώντας ότι διαμορφώνεται μια πολιτική ατμόσφαιρα που τον ρυμουλκεί ανεπαισθήτως στην όχθη του Μνημονίου, ο Αντώνης Σαμαράς πήγε χθες το βράδυ στη Βουλή και χάραξε διαχωριστικές γραμμές. Απαίτησε την παραίτηση του πρωθυπουργού και ξεκαθάρισε ότι διατηρεί τη διαφωνία του με τη συνταγή της τρόικας.

Ετσι όπως έχουν έρθει τα πράγματα, η κρίσιμη καμπή είναι η ψηφοφορία στη Βουλή σήμερα το βράδυ. Αν λάβουμε υπόψη τις δηλώσεις των διαφωνούντων βουλευτών του ΠΑΣΟΚ, το ενδεχόμενο η κυβέρνηση Παπανδρέου να επιβιώσει μοιάζει χλωμό. Τίποτα, όμως, δεν μπορεί να αποκλειστεί. Ακόμα, όμως, κι αν η κυβέρνηση Παπανδρέου επιβιώσει από την ψηφοφορία, θα σέρνεται μέχρι την επόμενη στροφή, προκαλώντας ολοένα και μεγαλύτερες παρενέργειες. Σ’ αυτό το τόσο θολό πολιτικό τοπίο οι εκλογές είναι η μόνη δημοκρατική διέξοδος.

Η κορυφή του παγόβουνου - Του Σταυρου Λυγερου

Το πολυνομοσχέδιο είναι πια νόμος του κράτους, αλλά κατά πιθανότητα θα ανακυκλώσει και θα επιδεινώσει το αδιέξοδο, όπως συνέβη με τα προηγούμενα πακέτα μέτρων. Η πολιτική της εσωτερικής υποτίμησης βυθίζει την οικονομία στον φαύλο κύκλο της ύφεσης. Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο ο πολλαπλασιασμός των οικονομικών και κατ’ επέκταση κοινωνικών ερειπίων. Είναι και οι συνεχείς αποκλίσεις από τους δημοσιονομικούς στόχους. Η Ελλάδα θυμίζει σκύλο που κυνηγάει την ουρά του. Μόνο που σε κάθε γύρο πληρώνει βαρύ κόστος.

Η ελληνική κοινωνία έχει φτάσει στα όριά της. Τα δραματικά γεγονότα της Τετάρτης και της Πέμπτης δείχνουν ότι ο κίνδυνος κοινωνικής ανάφλεξης είναι άμεσος και μεγάλος. Οι δηλώσεις αρκετών βουλευτών του ΠΑΣΟΚ ότι είναι η τελευταία φορά που ψηφίζουν τέτοια μέτρα, δείχνει να βάζει ένα τέλος στον επαναλαμβανόμενο εκβιασμό «ψηφίστε αλλιώς δεν θα πάρουμε τη δόση και θα χρεοκοπήσουμε».

Οταν σε λίγους μήνες η τρόικα θα επανέλθει με ασφυκτικές πιέσεις για νέα μέτρα, ο κόμπος θα έχει φτάσει στο χτένι. Αυτό σημαίνει ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να μακροημερεύσει ακόμα κι αν καταφέρει να επιβιώσει μέχρι τότε. Η πίεση από βουλευτές και υπουργούς προς τον πρωθυπουργό να αναλάβει «πολιτικές πρωτοβουλίες» είναι πια ασφυκτική και ενδεικτική ότι επίκεινται εξελίξεις.

Από την πλευρά της, η τρόικα αντιλαμβάνεται την ανάταξη της ελληνικής οικονομίας με όρους βίαιης απαξίωσης. Προσπαθεί να μετατρέψει την Ελλάδα σε χώρα ευκαιριών για το ευρωπαϊκό κεφάλαιο. Στο πλαίσιο αυτό απαιτεί αφενός τη μαζική εκποίηση σε πολύ χαμηλές τιμές δημόσιων ακινήτων και επιχειρήσεων (λόγω της κρίσης θα ξεπουλήσουν και οι ιδιώτες) κι αφετέρου τη δραστική μείωση του κόστους εργασίας.

Η Ελλάδα, όμως, δεν πρόκειται να γίνει ανταγωνιστική με βάση το κόστος εργασίας. Δίπλα της έχει χώρες με χαμηλότερους μισθούς. Το οικονομικό μέλλον της Ελλάδας είναι στην αξιοποίηση των σημαντικών συγκριτικών πλεονεκτημάτων της. Η απάντηση στον κίνδυνο ανεξέλεγκτης χρεοκοπίας δεν μπορεί, βεβαίως, να είναι μόνο η αξιοποίηση των λιμναζουσών αναπτυξιακών δυνατοτήτων της χώρας. Πρέπει να συνδυαστεί ταυτοχρόνως αφενός με δράσεις δημοσιονομικής εξυγίανσης κι αφετέρου με γενναία αναδιάρθρωση του χρέους.

Ο τρόπος που η κυβέρνηση Παπανδρέου επιχειρεί τη μείωση του ελλείμματος είναι αποδεδειγμένα αποτυχημένος. Τα οριζόντια μέτρα είναι εύκολα στην εφαρμογή τους, αλλά έχουν δύο αλληλένδετα μειονεκτήματα: πρώτον, αφαιρούν διαθέσιμο εισόδημα κυρίως απ’ αυτούς που πληρώνουν φόρους, με αποτέλεσμα να τροφοδοτούν την ύφεση. Δεύτερον, είναι κοινωνικά άδικα, με αποτέλεσμα να κάνουν πιθανότερη την κοινωνική ανάφλεξη.

Η δημοσιονομική εξυγίανση πρέπει να επιτευχθεί με στοχευμένες παρεμβάσεις και στο επίπεδο της περικοπής δαπανών και στο επίπεδο της αύξησης εσόδων. Η από μηδενική βάση αναθεώρηση κάθε δαπάνης δεν θα εξοικονομούσε μόνο πόρους. Θα οδηγούσε και σε μια παραγωγική ανασυγκρότηση του δημόσιου τομέα. Η χρησιμοποίηση νέων πολιτικών και επιχειρησιακών εργαλείων για τη φορολόγηση του πλούτου που έχει προκύψει από συστηματική φοροδιαφυγή θα αύξανε σημαντικά τα έσοδα, χωρίς να συρρικνώσει τη ζήτηση, επειδή συνήθως αυτός ο πλούτος είναι παρκαρισμένος. Σ’ ένα μεγάλο ποσοστό, μάλιστα, είναι παρκαρισμένος σε ξένες τράπεζες. Το τρίτο σκέλος είναι η αναδιάρθρωση του χρέους. Συζητάμε πάντα μόνο για αναδιάρθρωση υπό την ομπρέλα της Ευρωζώνης κι όχι για μονομερή απόφαση της Αθήνας. Από μόνη της η αναδιάρθρωση δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα, αλλά χωρίς αναδιάρθρωση το πρόβλημα δεν μπορεί να λυθεί.

Η ελληνική πλευρά πρέπει να υπενθυμίσει στη σημερινή σύνοδο κορυφής τη βασική αρχή: μια αναδιάρθρωση χρέους έχει νόημα μόνο εάν καθιστά αυτό το χρέος βιώσιμο. Εάν είναι μικρότερη, η κρίση ανακυκλώνεται, οι Αγορές παραμένουν κλειστές και ένα νέο πιο μεγάλο κούρεμα καθίσταται αναπόφευκτο. Αυτή είναι η ουσία. Ο τρόπος και η μορφή της αναδιάρθρωσης είναι σημαντικά, αλλά δευτερεύοντα ζητήματα. Η απόφαση της 21ης Ιουλίου 2011 αναθεωρείται πριν καν εφαρμοστεί, επειδή ακριβώς ήταν κατώτερη της ανάγκης.

Η αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους έχει κόστος για τις ευρωπαϊκές τράπεζες και επιδεινώνει την αστάθειά τους, γεγονός που περιπλέκει τη λύση. Εκτός αυτού, είναι ξεκάθαρο ότι η ελληνική κρίση δεν σφραγίζεται, επειδή είναι η κορυφή του παγόβουνου. Το παγόβουνο είναι η κρίση του ευρώ. Εάν η ελληνική κρίση δεν λυθεί οριστικά θα προκαλέσει αναπόφευκτα καταστροφικό ντόμινο. Το ευρωπαϊκό ιερατείο το γνωρίζει, αλλά μοιάζει ανίκανο αφενός να συμβιβάσει τα αντιτιθέμενα εθνικά συμφέροντα κι αφετέρου να υπερβεί τις νεοφιλελεύθερες ιδεοληψίες του. Η διπλή αυτή ανικανότητά του εκ των πραγμάτων συνδυάζεται με το γεγονός ότι η κυβέρνηση Παπανδρέου είναι ολοένα και πιο ανίκανη να κυβερνήσει έστω και στοιχειωδώς τη χώρα. Ο συνδυασμός αυτός εγγράφει στην ατζέντα το ενδεχόμενο της ανεξέλεγκτης κατάρρευσης παρότι κανείς δεν την επιθυμεί.

Η κρίση είναι ευρωπαϊκή .Του Σταυρου Λυγερου

Ολα δείχνουν ότι η συμφωνία για νέο δάνειο και για νέο Μνημόνιο κλείνει. Με τη συμφωνία αυτή, η Ελλάδα αποφεύγει για μια τριετία τη στάση πληρωμών, αλλά δεν εξασφαλίζει την ανάταξη της οικονομίας της. Το «ιερατείο» της Ευρωζώνης αρέσκεται να τεμαχίζει την κρίση σε ελληνική, ιρλανδική και πορτογαλική. Στην πραγματικότητα, όμως, οι τρεις αυτές κρίσεις δανεισμού, εκτός από την ιθαγενή πτυχή τους, έχουν και έναν κοινό παρονομαστή, που συνδέεται με το κοινό νόμισμα.

Αρχικά, η Ελλάδα παρουσιάσθηκε σαν το «μαύρο πρόβατο» της Ευρωζώνης. Το «ιερατείο» την αντιμετώπισε σαν τον κακό μαθητή, που πρέπει να τιμωρηθεί αυστηρά για να παραδειγματισθούν οι υπόλοιποι. Η δημοσιονομική ασωτία της Ελλάδας είναι γεγονός, αλλά η Ιρλανδία και η Πορτογαλία απέδειξαν ότι η Ελλάδα δεν ήταν το «μαύρο πρόβατο» μιας «ενάρετης» Ευρώπης, αλλά ο αδύναμος κρίκος μιας όχι και τόσο ανθεκτικής αλυσίδας.

Αδύναμοι κρίκοι

Το εγγενές πρόβλημα της Ευρωζώνης είναι η ανισομερής ανάπτυξη και η διαφορά ανταγωνιστικότητας. Αυτές δημιουργούν αδύναμους κρίκους. Από την ύπαρξη του κοινού νομίσματος επωφελούνται οι πιο ανταγωνιστικές οικονομίες, με πρώτη τη γερμανική. Τα πλεονάσματά της είναι ουσιαστικά τα ελλείμματα του ευρωπαϊκού Νότου, τα οποία σταδιακά μετατράπηκαν, λόγω και της διάσωσης των τραπεζών, σε διογκωμένο χρέος.

Υπενθυμίζουμε ότι όταν επιβλήθηκε το Μνημόνιο και η κυβέρνηση Παπανδρέου άρχισε να το εφαρμόζει με θέρμη, ο διασυρμός σταμάτησε και ο πρωθυπουργός άρχισε να εισπράττει εύσημα. Μέχρι και βραβεία του έδωσαν. Το «ιερατείο» θεώρησε ότι μετέτρεψε την Ελλάδα από παράδειγμα προς αποφυγή σε παράδειγμα προς μίμηση. Την πρόβαλε σαν την «αμαρτωλή», που μέσα από το «καθαρτήριο» της αντικοινωνικής λιτότητας δείχνει τον δρόμο στις άλλες χώρες-μέλη, που έχουν δημοσιονομικά προβλήματα. Ολες οι «θρησκείες», άλλωστε, έχουν ζωτική ανάγκη από μετανοημένους αμαρτωλούς!

Το κλίμα άλλαξε, όταν το Μνημόνιο, σε συνδυασμό με την ανικανότητα της κυβέρνησης, αντί να ανατάξει την οικονομία, τη βύθισε στην ύφεση. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Αγορές αρνούνται να δανείσουν την Ελλάδα. Μπορεί να λατρεύουν τη λιτότητα, αλλά ο πραγματισμός τις υποχρεώνει να αμφιβάλλουν για το εάν η εφαρμοζόμενη θεραπεία μπορεί να αποτρέψει τη χρεοκοπία.

Η τρόικα αποδίδει την ευθύνη για την αποτυχία στην υπαρκτή ολιγωρία του Γιώργου Παπανδρέου. Στην πραγματικότητα, όμως, εκτός από τον κακό «μάγειρα» φταίει και η δική της λάθος συνταγή. Αρνούμενη, όμως, να το παραδεχθεί υποχρεώνει τώρα την Ελλάδα να αυξήσει τη δόση της «θεραπείας», αδιαφορώντας για τα οικονομικά και κοινωνικά ερείπια, που προκαλεί. Στο πλαίσιο αυτό, ξανασερβίρονται τα προπαγανδιστικά σχήματα περί σπάταλων και τεμπέληδων Ελλήνων, τα οποία έχουν στόχο τη διαμόρφωση κλίματος ηθικής απαξίωσης. Μ’ αυτή την τακτική, το «ιερατείο» επικαλύπτει τις ευθύνες του, αλλά δεν λύνει το εγγενές πρόβλημα της Ευρωζώνης. Η ελληνική κρίση δεν είναι η εξαίρεση ενός σωστού κανόνα, αλλά η ακραία εκδήλωση της συστημικής κρίσης του ευρώ. Την περίοδο των «παχιών αγελάδων» οι αντιφάσεις της Ευρωζώνης επικαλύπτονταν. Η διεθνής κρίση, όμως, τις έβγαλε στην επιφάνεια.

Ο ρόλος του ευρώ.

Το κοινό νόμισμα εμποδίζει τις λιγότερο ανταγωνιστικές χώρες-μέλη να εξισορροπήσουν το μειονέκτημά τους. Προς το παρόν, η ιδεολογική ισχύς του ευρώ και ο φόβος τής απομόνωσης εμποδίζει όχι μόνο τις πολιτικές ελίτ, αλλά και τις κοινωνίες του ευρωπαϊκού Νότου να σκεφθούν εναλλακτική λύση. Εάν, όμως, οι χώρες αυτές συνεχίσουν να χάνουν έδαφος, είναι αναπόφευκτο κάποια στιγμή να αντιδράσουν. Καμία χώρα δεν ανέχεται για πολύ χρόνο ένα καθεστώς που υπονομεύει τα συμφέροντά της.

Η Γερμανία και οι άλλες πλούσιες χώρες-μέλη του Βορρά τα θέλουν όλα δικά τους. Θέλουν την Ενωμένη Ευρώπη, αφού εκεί διοχετεύουν τον κύριο όγκο των εξαγωγών τους, αλλά τη θέλουν κομμένη και ραμμένη στα δικά τους μέτρα. Ο αναδυόμενος οικονομικός εθνικισμός τους, όμως, υπονομεύει το ευρώ. Το φάρμακο του εσωτερικού αποπληθωρισμού, που προτείνουν, εκτός από κοινωνικοπολιτικά επώδυνο, έχει και αμφίβολη αποτελεσματικότητα. Η Ευρωζώνη δεν θα επιβιώσει μόνο με δρακόντεια δημοσιονομικά μέτρα και αυστηρές ποινές. Στο σημείο που έχουν φθάσει τα πράγματα, ή θα πάει ολόκληρη μπροστά ή θα βρεθεί αντιμέτωπη με διαλυτικά φαινόμενα. Και βεβαίως εάν ναυαγήσει το ευρώ θα συμπαρασύρει ολόκληρο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα.

Στην πραγματικότητα, η κρίση έβγαλε στην επιφάνεια όχι μόνο τα κενά του ευρωπαϊκού νομισματικού οικοδομήματος, αλλά και το αβαθές του ενοποιητικού εγχειρήματος. Οσο οι πόροι λιγοστεύουν και η κατανομή τους γίνεται πιο δύσκολη τόσο θα ενισχύεται το διαλυτικό σύνδρομο «ο σώζων εαυτόν σωθήτω». Χωρίς κοινή οικονομική διακυβέρνηση και τολμηρά βήματα πολιτικής ενοποίησης, που θα τροφοδοτήσουν διαδικασίες πραγματικής οικονομικής σύγκλισης, η Νομισματική Ενωση αναπόφευκτα θα έχει ημερομηνία λήξεως.