Ο φανερός πλούτος και η άδηλη φτώχεια - Tης Τασουλας Kαραϊσκακη

Είμαστε πλούσιοι ή φτωχοί; Ορισμένα ευρωπαϊκά μέσα, ιδίως γερμανικά, με ρεπορτάζ τους λίγες ημέρες πριν από τις εκλογές, διατείνονταν ότι παρά την κρίση οι Ελληνες καλοπερνούν. Ολος ο κόσμος είναι έξω, σε καφετέριες, ταβέρνες και υπάρχουν ακόμη αρκετοί πλούσιοι που ζουν πολυτελώς, οργανώνοντας πάρτι και πίνοντας μπίρες σε παραλίες προς 8 ευρώ το μπουκάλι. «Ενώ η χώρα απειλείται με έξοδο από το ευρώ και η ανεργία ξεπερνάει το 22%, η ελίτ της χώρας περιχαρακώνεται. Δεν πληρώνει φόρους και θωρακίζει τα λεφτά της στο εξωτερικό» έγραφε προ ημερών η Bild. 

 Την ίδια άποψη δείχνει να συμμερίζεται και ο Γερμανός υπουργός Οικονομικών Β. Σόιμπλε, που δήλωσε στο περιοδικό Stern ότι «οι μικροί υποφέρουν, αλλά οι πλούσιοι έχουν δέσει τον γάιδαρό τους». «Λυπάμαι πολύ για τους ανθρώπους στον δρόμο, αλλά δεν μπορώ να τους σώσω». Τον εντυπωσιάζει η Ελλάδα των γιοτ. «Οταν σκέφτεται κανείς όλους αυτούς τους ιδιοκτήτες σκαφών αναψυχής αντιλαμβάνεται γιατί δεν είναι εύκολη η περικοπή του κατώτατου μισθού. Ωστόσο, αν η χώρα θέλει να ανακτήσει την ανταγωνιστικότητά της, ο κατώτατος μισθός πρέπει να μειωθεί», είπε. 

«Το εκλογικό αποτέλεσμα δεν θα αλλάξει κάτι· θα χρειαστεί να ληφθούν σκληρά μέτρα», κατέληξε. Επί της κεφαλής των φορολογουμένων με τα διαφανή έσοδα που για πολλοστή φορά θα αρμεχτούν και θα κουρευτούν. Είμαστε πλούσιοι ή φτωχοί; Από τα 5,7 εκατ. φορολογουμένων τα 2,8 εκατ. εμφάνισαν για το 2010 εισοδήματα κάτω των 12.000 ευρώ (και δεν φορολογήθηκαν). Από τα υπόλοιπα 2,9 εκατ., ετήσιο εισόδημα άνω των 100.000 ευρώ δήλωσαν μόνο 38.574 πολίτες (από 35.635 για το 2009)· υπό τον φόβο των ελέγχων σημειώθηκε αύξηση των δηλωθέντων εισοδημάτων κατά 1,5 δισ. ευρώ. 

Ωστόσο σε 49 από 73 μειώθηκαν οι Ελληνες κροίσοι (δηλωθέντα εισοδήματα άνω των 900.000 ευρώ) και σε 19 από 25 εκείνοι με εισοδήματα 800.000 - 900.000 ευρώ. Βέβαια το πρόβλημα δεν είναι η εμφανιζόμενη ως μείωση των εισοδημάτων των κροίσων, αλλά η ραγδαία εκπτώχευση των ασθενέστερων στρωμάτων. Τα εισοδήματα μισθωτών - συνταξιούχων υποχώρησαν στα 66,65 από 73,92 δισ. ευρώ. Το α΄ τετράμηνο του 2012 έκλεισαν 56.664 επιχειρήσεις. Την τριετία 2009 - 2011 έβαλαν λουκέτο 486.000 επιχειρήσεις, ενώ άνοιξαν 227.728 νέες. Ανω των 15.000 ελληνικών επιχειρήσεων έχουν μεταναστεύσει στα Βαλκάνια. 

Η ανεργία ανήλθε στο 22,6% από 15,9% πέρυσι. Η μεσαία τάξη συρρικνώνεται και η χαμηλότερη αγγίζει την εξαθλίωση. Μια 35χρονη μητέρα συνελήφθη προχθές να κλέβει από σούπερ μάρκετ του Ηραλείου Κρήτης τρόφιμα για τα παιδιά της. Συγκλονίστηκαν οι αστυνομικοί από την ιστορία της... Το δράμα που έκρυβαν από αξιοπρέπεια πολλοί γονείς προδόθηκε από τα παιδιά φέτος στα σχολεία. Φιλάνθρωποι έτρεξαν σε πολλές περιπτώσεις να τους εφοδιάσουν με τρόφιμα. Ομως, αύριο; Η ανέχεια, ακόμη και ανάμεσα στους εργαζομένους, οι οποίοι δεν μπορούν να σηκώσουν λογαριασμούς, χαράτσια, φόρους, που διογκώνονται ακατάπαυστα, έχει αφαιρέσει από την επικοινωνία τους με τους άλλους την ταχυδακτυλουργία του ψεύδους.

 Τον σαλτιμπαγκισμό του βολεμένου. Απλώς, μέχρι σε έναν ορισμένο βαθμό δυστυχίας, η παρρησία μοιάζει απρεπής και η δυσκολία καλύπτεται πίσω από το προσωπείο του πολιτισμένου. Πέρα από αυτόν τον βαθμό, η σάρκα της κοινωνίας άδει υψηλοφώνως τη διάλυσή της.

Η πολυνομία των ρουσφετιών - Tης Τασουλας Kαραϊσκακη

Σε τι βοηθά η ψήφιση τόσων πολλών νόμων; Ειδικά όταν μέσα σ’ αυτούς εισάγονται και ψηφίζονται πλήθος ετερόκλητων ρυθμίσεων. Η απάντηση είναι γνωστή. Βρισκόμαστε σε προεκλογική περίοδο... Λίγες ημέρες πλην λήξει η θητεία της παρούσας κυβέρνησης συνεργασίας, συσσωρεύονται προς ψήφιση στη Βουλή, από κάθε υπουργείο, νομοσχέδια, πολυνομοσχέδια και τροπολογίες έξω από το πλαίσιο των υποχρεώσεων που απορρέουν από το δεύτερο Μνημόνιο και τη νέα δανειακή σύμβαση και πιθανότατα εξυπηρετούν «ανάγκες» ομάδων πίεσης και ρουσφέτια πολιτικών...

Η πολυνομία είναι δείγμα κακοδιοίκησης, έλεγε ο Ισοκράτης. Διαφθείρει την πολιτεία, πίστευαν ο Πλάτων και ο Τάκιτος.

Στην Ελλάδα, που δεν έπασχε ποτέ από νόμους, αλλά από την εφαρμογή τους, είναι σε ισχύ πάνω από 70.000 νομοθετήματα. Ο ωκεανός αυτός των διατάξεων ευνοεί τη διαφθορά, τα μαγαζάκια, παραλύει τους μηχανισμούς συντονισμού και ελέγχου. Στη χώρα μας θεσπίζονται νόμοι για να καλυφθούν οι ασάφειες προηγούμενων διατάξεων, για να αρθεί η αβεβαιότητα που δημιουργείται από τις ρυθμίσεις επί ρυθμίσεων, για να εναρμονιστεί η νομοθεσία με εκείνη της Ε. Ε. ή για να εκσυγχρονιστεί, αλλά και για να βολευτούν ημέτεροι. Δεκάδες είναι οι ρουσφετολογικές ρυθμίσεις που καταθέτουν οι βουλευτές σε άσχετα νομοσχέδια για να εξυπηρετηθούν συμφέροντα φίλων. Mε τις συμφεροντολογικές παρεμβάσεις, τις πολυάριθμες άσχετες προσθήκες, ένας απλός νόμος παραμορφώνεται τόσο, που καταντά τερατώδης. Kαι φυσικά φαυλοκρατικός, ανήθικος και βλαπτικός για το σύνολο. Πολυδαίδαλος και διάτρητος. Σαν τον ιστό της αράχνης. Που αιχμαλωτίζει τα μικρά έντομα, αλλά αφήνει τα μεγάλα αλώβητα να τον διατρυπούν. Αν σε αυτό προσθέσει κανείς την επισήμανση του Συνηγόρου του Πολίτη ότι οι ερμηνευτικές εγκύκλιοι που εκδίδονται και αποστέλλονται στις υπηρεσίες για την εφαρμογή ενός νόμου, αντί να διευκρινίσουν στον υπάλληλο τα βήματα που θα ακολουθήσει, διαστρεβλώνουν και ακυρώνουν στην πράξη τον νόμο, αντιλαμβάνεται πόσο αναπόφευκτη είναι η ασυδοσία, πόσο αήττητη η διαφθορά.

Σύμφωνα με παλαιότερη έρευνα του υπ. Εσωτερικών, η Βουλή «γεννά» ένα νομοθέτημα κάθε 55 ώρες. Σε βάθος 20ετίας, λέει η έρευνα, θεσπίστηκαν 2.178 νόμοι, 14.248 προεδρικά διατάγματα, 17.638 υπουργικές αποφάσεις, εν τω συνόλω 35.153 ρυθμίσεις (ο αριθμός συνιστά ακριβώς την παρέκκλιση που μας χωρίζει από τη στοιχειώδη οργάνωση). Ετσι, π. χ., για το ασφαλιστικό ισχύουν 1.100 διατάξεις. Η πολεοδομική νομοθεσία αναπτύσσεται σε 130 τόμους ή 25.000 σελίδες. Μόνο 3 στους 10 νόμους ρυθμίζουν ουσιώδη θέματα, ενώ 8 στους 10 περιέχουν αντισυνταγματικές διατάξεις.

Ζούμε στην πιο επικίνδυνη περίοδο της σύγχρονης ιστορίας μας και δεν κάνουμε τίποτα για να σωθούμε. Αντίθετα, επαναλαμβάνουμε τα ίδια σφάλματα. Ηγεσίες γαντζωμένες σε ολέθριους μηχανισμούς πολιτικής επικράτησης και πολίτες μουδιασμένους, που αφήνουν τις προειδοποιήσεις να κυλούν κάτω από την επιφάνεια κουρελιασμένων στερεότυπων. Ενας εκρηκτικός συνδυασμός, που διαλύει το πολιτισμικό φορτίο της κοινωνίας, απομακρύνει όσα θα είχαν τη δύναμη να μας πάνε ψηλότερα, διασφαλίζει μόνο την πτώση, ένα μαύρο φωτοστέφανο κι ένα σκήπτρο για να τιμήσουμε την αποσάθρωση μέσα σε ένα πομπώδες κενό.

Το σαπιοκάραβο και η φρεγάτα - Tης Τασούλας Καραϊσκάκη

Δεν σταματούν οι αποκαλύψεις περί διαφθοράς. Επιδόματα σε τυφλούς ταξιτζήδες και σε βαριά ανάπηρους που είναι υγιέστατοι, κομπίνες με αναρρωτικές άδειες χιλιάδων ημερών και μαϊμού-επιδόματα (π.χ. γέννας σε άτεκνες) από... δίκτυο υποκαταστημάτων του ΙΚΑ, παράνομες προσλήψεις, αποζημιώσεις, επιχορηγήσεις, δαπάνες από δήμους, κατασπατάληση δανείων σε παράνομους μισθούς και αμοιβές στο Δημόσιο... Ουκ έστιν τέλος των σκανδάλων, που διευρύνουν καθημερινά τα πραγματικά όρια της προβληματικής μας κατάστασης.

Αιφνιδιαζόμαστε, γιατί είχαμε πιστέψει στην καθαρτήρια δράση της κρίσης, στην αφύπνιση από τα τραντάγματα της αντιξοότητας της μερίδας εκείνων -διότι δεν συμμετείχε σύσσωμος ο ελληνικός πληθυσμός στο «πάρτι»- που δεν έλεγαν να βάλουν στην άκρη την «ξαφριστικήν κουτάλαν», όπως έλεγε ο Ροΐδης.

Είναι πικρό να ανακαλύπτεις το άφθαρτο των «ελληνικών παραδόξων». Οτι δεν άρκεσε μια διετία διασυρμού και αυτομαστίγωσης για να «σπουδάσουμε» τα του βίου μας εξ αρχής, να φασκελώσουμε τους δασκάλους που μας «στράβωσαν», να αναθεματίσουμε αυτούς που μας διέφθειραν, να μεταρσιώσουμε το αίσθημα αδικίας, την οργή, το δηλητήριο, σε δύναμη εξαγνισμού. Είναι οδυνηρό να νιώθεις γενιά που ζημιώθηκε, γιατί δεν αντιστάθηκε έγκαιρα, γιατί παρηγοριόταν πως θα δικαιωθεί ενώ είχε η ίδια απεμπολήσει το δίκιο της. Είναι εξουθενωτικό να συνειδητοποιείς ότι δεν ξεμπερδεύεις εύκολα με τη διαφθορά. Οτι τίποτε δεν γίνεται με τις συνεχείς αποκαλύψεις και τις σποραδικές καταδίκες. Η διαφθορά είναι φαινόμενο αλληλένδετο με τη λειτουργία των θεσμών, τις κοινωνικές αξίες του τόπου, τη συμπεριφορά του πολίτη. Εχει να κάνει με τον εκφυλισμό των αρχών πάνω στις οποίες στηρίζεται το σύστημα, την κρίση των ηθικών θεμελίων του. Σε μια περίοδο που σημαδεύεται από την αγωνία για το μέλλον, η διαφθορά διαπλέκεται με τα άλλα μεγάλα προβλήματα, την ύφεση, την ανεργία, την εκπτώχευση και ερμηνεύει την απώλεια του κύρους της πολιτικής. Γιγαντώνεται σε ένα συνολικό πρόβλημα -πέρα από ατομικές περιπτώσεις χρηματισμού, υπεξαίρεσης και διαμοιράσματος του δημόσιου χρήματος- και «σφραγίζει» την εικόνα της εξουσίας, που αδυνατεί πλέον να ορίσει σαφή αποστολή.

Τις πληγές του Δημοσίου οι περισσότεροι υπουργοί στα μεταρρυθμιστικά τους εγχειρήματα προσπάθησαν να επουλώσουν με μια σειρά νομικών λύσεων και ρυθμίσεων, που έπεφταν σωρηδόν στο κενό. Η πολυνομία, μαζί με την αρχική απουσία υποδομής και μελετών για τη λειτουργία των υπηρεσιών, σε ένα κράτος με 6.000 νομικά πρόσωπα, υπουργούς, υφυπουργούς, γραμματείς και προέδρους με συναφείς αρμοδιότητες, ενθάρρυνε τη διαιώνιση του χάους, την εικόνα της ακύρωσης κάθε νέου μέτρου. Τώρα επιχειρείται ένα άμεσο ξεκαθάρισμα. Αν αυτό που θα προκύψει θα αποτελεί κράτος, θα εξαρτηθεί από τον προσανατολισμό και τη μορφή του «μαχαιριού», τα κριτήρια, που δεν πρέπει να είναι μόνο οι δαπάνες...

Πατάμε στο ιλιγγιώδες ρευστό της αναμονής. Κάτι όχι απαραιτήτως αρνητικό. Είναι τεράστια η κοινωνική δύναμη της αναμονής. Μόνο που ανάλογα με το τι αναμένεται, με τη φορά του βέλους, μπορεί να είναι καταστροφική ή σωτήρια. Σαπιοκάραβο πάνω στο οποίο θα μετράμε στεναγμούς ή φρεγάτα με πλώρη, ξανά, τον ήλιο.

Πολιτική, όχι φαρσοκωμωδία - Tης Τασουλας Kαραϊσκακη

Πώς πρέπει να τιμωρείται ένας ηγέτης για τη ζημιά που φέρεται να έχει προκαλέσει στη χώρα του, με παραπομπή σε Ειδικό Δικαστήριο ή στις κάλπες; Πώς ορίζεται και πώς ελέγχεται η παράνομη πολιτική πράξη; Πώς μπορεί να αποδοθεί πρόθεση σε μια άστοχη πολιτική ενέργεια;

Τα ερωτήματα γεννά η δίκη σε εξέλιξη –και όχι μόνο– του πρώην πρωθυπουργού της Ισλανδίας Γκέιρ Χάαρντε για αμέλεια και παράβαση καθήκοντος ως προς τη διαχείριση της κρίσης του 2008. Συγκεκριμένα, ο κ. Χάαρντε, που είναι και ηγέτης του Συντηρητικού Κόμματος της Ανεξαρτησίας (το οποίο έχει λάβει, κατά τα γραφόμενα, χρηματική ενίσχυση από τράπεζες) κατηγορείται ότι δεν έκανε τίποτα για να αποτρέψει συγκεκριμένες κινήσεις των τραπεζών, που αύξησαν τους ισολογισμούς τους 9 φορές περισσότερο από το μέγεθος της ισλανδικής οικονομίας, με αποτέλεσμα αυτές να καταρρεύσουν, όπως και η οικονομία της χώρας, να ζημιωθούν διεθνείς πιστωτές και τρίτες χώρες και να υπογραφεί δανειακή σύμβαση με το ΔΝΤ ύψους 10 δισ. ευρώ (μετά την παραίτηση του Χάαρντε, το 2009, με δημοψήφισμα οι Ισλανδοί αρνήθηκαν να πληρώσουν τα χρέη που δημιούργησαν οι τράπεζές τους και η δανειακή σύμβαση «πάγωσε»).

Ομως η περίπτωση της Ισλανδίας είναι ιδιαίτερη. Ο Χάαρντε είναι ο πρώτος, διεθνώς, πολιτικός που διώκεται ως υπεύθυνος για χρεοκοπία και ο πρώτος στην Ισλανδία που παραπέμφθηκε στο Ειδικό Δικαστήριο. Στην Ελλάδα έχουν παραπεμφθεί στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο πέντε πολιτικοί, κανείς δεν καταδικάστηκε. Από το ’74 προτάθηκαν 29 εξεταστικές και προανακριτικές επιτροπές, αρκετές δεν προχώρησαν, οι υπόλοιπες με τον έναν ή τον άλλο τρόπο δεν οδήγησαν πουθενά.

Συνήθως δεν βγαίνει τίποτα από την αναζήτηση πολιτικής ευθύνης. Η αδιαφάνεια στο πολιτικοοικονομικό σύστημα, τα συμφέροντα που έχουν εξυπηρετηθεί και η κομματική ομερτά κρατούν τα στόματα κλειστά. Ο ηγέτης πλαισιώνεται από ένα δίκτυο ανθρώπων που δημιουργούν αδιαπέραστο τείχος προστασίας γύρω από τον ίδιο, ενίοτε και τους συνεργάτες του, με αποτέλεσμα να μοιάζει ανέφικτη η λογοδοσία, αδύνατος ο έλεγχος των κινήτρων των πολιτικών αποφάσεων.

Αποκάλυψη της υπόθεσης, διερεύνηση, κάθαρση μέσω εξεταστικών, αρχειοθέτηση, λήθη. Ο ίδιος γνώριμος κύκλος ώστε το τρωθέν πολιτικό σύστημα και πάλι να ισχυροποιηθεί και να ωθηθεί αλώβητο προς τα εμπρός. Δεν είναι εύκολο να καταστραφεί ένα είδωλο. Ο, τι σχετίζεται με τη διάρκεια μετατρέπεται σε κοινό τόπο, νομιμοποιείται, ριζώνει στην καθημερινότητα. Τις πικρές αλήθειες, όταν γίνονται μόνιμη επωδός, οι άνθρωποι δεν τις σκέφτονται πια.

Βέβαια, τώρα που η κρίση επηρεάζει, σε Ευρώπη και Αμερική, όλο και μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας, οι πολιτικοί εγκαλούνται σε υψηλούς τόνους για την ανεργία, τις περικοπές, τη συρρίκνωση των χαμηλών εισοδημάτων, την κοινωνικοποίηση των συνεπειών της κρίσης. Το πολιτικό κόστος της λιτότητας γίνεται ολοένα και βαρύτερο για τους ηγέτες, που ακόμη κι αν ξεφορτωθούν τις ευθύνες, θα χρειαστούν ένδυμα μάγου και τερτίπια ταχυδακτυλουργού για να παραμείνουν στην άκρη της πολιτικής σκηνής.

Διότι για το κέντρο της αναζητείται ένα νέο είδος πολιτικού, που να μένει εκτός της χιλιοπαιγμένης φάρσας και εντός της πραγματικότητας που ο ίδιος διαμορφώνει και αναδημιουργεί...

Κάθε άλλο παρά μια γραφική εκτόνωση οργής - Tης Tασουλας Kαραϊσκακη

Προχθές βράδυ, η δημοτική συνεδρίαση του Δήμου Τυρνάβου κατέληξε, με αφορμή την τιμολόγηση του νερού, σε γρονθοκοπήματα μεταξύ των δημοτικών συμβούλων, σπρωξίματα, βρισιές, ποτηρομαχίες και καρεκλομαχίες, που άφησαν πίσω τους τραυματισμένα πρόσωπα και σχισμένα σακάκια.

 Την ίδια ημέρα το πρωί, αγανακτισμένοι πολίτες στην πόλη της Ρόδου έριξαν τα κιγκλιδώματα κατά τη μαθητική παρέλαση για την Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα και πέταξαν στους επισήμους γιαούρτια, αυγά, μπουκαλάκια νερού. Το προηγούμενο βράδυ θαμώνες συναυλίας επετέθηκαν στον Γιώργο Νταλάρα με γιαούρτια, αυγά, καρέκλες και στιλέτο. 

Πλέον, η δημόσια εμφάνιση πολιτικού ή επώνυμου συγγενούς πολιτικού, ή συγγραφέα, καλλιτέχνη, δημόσιου προσώπου, οι θέσεις του οποίου ενοχλούν, λειτουργεί σαν σπίθα σε μπετόνι βενζίνης. Αλλά και ανώνυμοι εκπρόσωποι διαφορετικών κομμάτων σε κοινές συνεδριάσεις, ομάδες επαγγελματιών με αντίθετα συμφέροντα, φοιτητές διαφορετικών πολιτικών παρατάξεων στα πανεπιστήμια, τείνουν να λύνουν τις διαφορές τους -ειδικά οι τελευταίοι εδώ και χρόνια- με λοιδορίες, χειροδικίες ή και άγριες συγκρούσεις σώμα με σώμα. Τα «δίκια» του ενός φαντάζουν στον άλλο υπερβολικά, παράλογα, ακόμη και άδικα. Ενώ δείχνει να βαθαίνει το χάσμα ανάμεσα σε κείνους που μάχονται και σε κείνους που ανέχονται ή στηρίζουν (π.χ. στα πανεπιστήμια) τις κατ’ ουσία ή κατ’ όνομα εσπευσμένες μεταρρυθμίσεις.

Είναι εμφανές ότι βαθιά χαρακώματα έχουν ανοιχτεί μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωμένων και μεταξύ κυβερνωμένων διαφορετικών θέσεων. Ενα είδος άτακτου πολέμου έχει κηρυχθεί ενάντια σε ό,τι δείχνει να μας έχει φέρει στην παρούσα κατάσταση, κατά όποιου μοιάζει να ενσαρκώνει το λάθος, την απάτη, την ασυνειδησία, τη λαφυραγωγία, την κούφια δημαγωγία, την αναξιοκρατία, την αποτυχία, και τους οπαδούς του. Ακόμη και τα βολεμένα ώς σήμερα τμήματα της κοινωνίας στρέφονται ενάντια στο σύστημα που τα εξέθρεψε. Ενα ξέσπασμα οργής που διογκώνεται από την υποψία (ή τη βεβαιότητα) ότι οι εκλογές και το όποιο αποτέλεσμά τους απλά θα «παγώσουν» για λίγο τις εξελίξεις κι ότι σε βάθος χρόνου η κρίση θα κλιμακωθεί, οι θυσίες θα χαθούν, η χώρα θα αποκλειστεί για χρόνια από την ευημερία.

Το πρόβλημα είναι ότι οι συμπεριφορές αυτές -δείγματα απορρύθμισης και εκβαρβάρωσης της κοινωνίας- που δεν είναι απλά γραφικές, τείνουν να παρασύρουν σαν χιονοστιβάδα τη λίγη ψυχραιμία που ανιχνεύεται σήμερα, μαζί με ένα εκτεταμένο μούδιασμα, με μια δυσοίωνη σιωπή, στους κόλπους της ελληνικής κοινωνίας. Πού οδηγούν; Ενδεχομένως σε ολισθηρές καταστάσεις. Η έξοδος από την κρίση δεν μπορεί να προέλθει από μια οργισμένη, κατακερματισμένη μηδενιστική κοινωνία (γιατί, τι είναι μηδενισμός αν όχι η μανία καταστροφής;). Από το γιαούρτωμα των γραναζιών του συστήματος μέχρι το σπάσιμο και κάψιμο θεάτρων, βιβλιοπωλείων, οι επιθέσεις του είδους δεν είναι μια απλή εκτόνωση οργής, αλλά ένα καίριο πλήγμα στην επαπειλούμενη νηφαλιότητα, την παραπαίουσα συνοχή. Η γενίκευση πρακτικών βίας ίσως στρέψει τμήματα της κοινωνίας σε συντηρητικότερες κατευθύνσεις, ίσως οδηγήσει σε ακραίες εξελίξεις.

Η «σπίθα» που αφυπνίζει - Tης Τασουλας Kαραϊσκακη

Δύο είναι οι μεγαλύτερες πληγές της ελληνικής αγοράς. Η αισχροκέρδεια και η αθρόα παραποίηση της ταυτότητας των προϊόντων, οι ελληνοποιήσεις. Οι πολίτες, γνώστες της κατάστασης, αλλά με την καταναλωτική συνείδηση ελαστική από την αίσθηση του μάταιου, για χρόνια αγόραζαν ακριβά ή με την αμφιβολία ότι το φερόμενο ως ελληνικό προϊόν απλά δεν είναι. Ομως οι καιροί παρήλθον, οι Ελληνες έμαθαν να αναζητούν την προέλευση σε τυποποιημένα και μη προϊόντα, ήρθε και η κρίση, οι ομάδες ενεργών πολιτών κοινοποίησαν το (ξε)πούλημα προϊόντων Ελλήνων παραγωγών, συντετριμμένων από την επικυριαρχία των φθηνών εισαγόμενων, και αίφνης βρήκαν τεράστια ανταπόκριση. Το «πείραμα της πατάτας» σηματοδότησε τη γέννηση ενός νέου κινήματος στη Ελλάδα, κατά των μεσαζόντων, που φέρνει σε κατευθείαν επαφή τον παραγωγό με τον καταναλωτή. Το στοίχημα της εντιμότητας θα παιχθεί και σ’ αυτό το εγχείρημα. Διότι δεν είναι καθόλου απίθανο και πάλι να εμφανιστούν επιτήδειοι που θα εξαπατήσουν, που θα αγοράσουν εισαγόμενο φθηνό και θα το πουλήσουν ως εγχώριο στους εκπτωχευμένους πολίτες, τους διψασμένους για έκφραση αλληλεγγύης προς τους δοκιμαζόμενους αγρότες.

Μετά την ομάδα της Πιερίας, ακολούθησαν τάχιστα κατά πόδας άλλες στη Βέροια, τον Βόλο, την Πάτρα, την Αθήνα, πανεπιστήμια, δήμοι... Γεγονός που φανερώνει ότι η κοινωνία είναι έτοιμη να οργανωθεί με βάση εκείνον τον κοινό παρονομαστή (όφελος για όλους· όχι η ζημία του ενός κέρδος για τον άλλο) που χρειάζεται μια κοινωνία για να προοδεύσει. Εδειξε πόσο απλές είναι οι μεγάλες αλήθειες και πόση λίγη δύναμη χρειάζεται για καθοριστικές αποφάσεις. Θα μπορούσαν κάλλιστα να αναπτυχθούν, με την παρότρυνση, την πρώτη ώθηση, την αρχική «σπίθα» ομάδων εθελοντών, και άλλα κινήματα κατά ποικιλώνυμων μεσαζόντων και άλλων κοινωνικών ασθενειών, όπως το φακελάκι· για να επιβραδυνθεί η απεχθής διόγκωση μιας βιομηχανίας που χτίζεται με κύρια υλικά τον ανθρώπινο πόνο και την άγνοια πάνω σε ζητήματα ζωής ή θανάτου.

Δεν προεξάρχει η αποσύνθεση των νόμων της ζωής. Δεν είναι μάταιο να αρνούμαστε την αδικία, να πολεμάμε, αντί να υφιστάμεθα παθητικά τις αλλαγές προς το χειρότερο. Κάθε ηρωισμός, με τη μεγαλοφυΐα της καρδιάς, εξιλεώνει την έλλειψη πρότερης εγρήγορσης. Είναι αλήθεια ότι είχαμε παρασυρθεί από μια δίνη με τη μορφή της τάξης (ταχυδακτυλουργία του ψεύδους, σαλτιμπαγκισμός της απάτης, ιδεοληψία της διαφθοράς), δεσμώτες μιας αστραφτερής επιφάνειας. Ομως, η σάρκα που υποφέρει χειραφετείται από το υπόλοιπο ναρκωμένο, ισορροπημένο πάνω στις αντιφάσεις του, σύμπαν. Γιατί ο πόνος, υπαίτιος του διαχωρισμού, δρώσα αρχή της ενεργοποίησης, αρνείται τη βολή ενός στατικού πεπρωμένου. Από όλους τους δεσμούς που μας συνδέουν με τα πράγματα, δεν υπάρχει κανένας που να μη χαλαρώνει, να μην αλλοιώνεται από την οδύνη.

Η λαχτάρα για μια ζωή ξανά διαυγή, διάφανη, χωρίς δηλητηριασμένες ρίζες, χωρίς ταπεινά κίνητρα, χωρίς τους μύθους που γεννά η πώρωση και η απληστία ωθεί σήμερα χιλιάδες Ελληνες να κυνηγήσουν έναν σκοπό, να γοητευθούν από ένα σχέδιο, ένα όνειρο.

Δεν χρειάζεται να επινοήσουμε τους λόγους που καλούν τους ανθρώπους να υπάρξουν και να δράσουν. Στέκουν ευανάγνωστοι μπροστά μας.

Το «τέρας» που καταβροχθίζει την πρόοδο - Tης Τασουλας Καραϊσκακη

Το τέρας της γραφειοκρατίας, που κοστίζει στους Ελληνες πολίτες 15 δισ. ευρώ ετησίως και συρρικνώνει κατά 7% το ΑΕΠ, καταβροχθίζει όποιο όφελος προκύπτει με υπερπροσπάθεια στο άγονο περιβάλλον της λιτότητας. Αν δεν καταπολεμηθεί αυτό, τίποτα δεν θα προχωρήσει. Τα ίδια τα ευρωπαϊκά όργανα εκτιμούν ότι αν η κυβέρνηση ήταν συνεπής στις δεσμεύσεις προς την Ε.Ε. -να μειώσει ώς το 2013 κατά 25% το διοικητικό κόστος της γραφειοκρατίας-, δεν θα χρειαζόταν να γίνουν περικοπές σε μισθούς και συντάξεις...

Δεν είναι μόνο η επισήμανση του Αρχιεπισκόπου ότι «για την αδειοδότηση φιλανθρωπικού ιδρύματος απαιτούνται περισσότερα από τρία χρόνια». Η γραφειοκρατία στα τελωνεία ανεβάζει το κόστος των ελληνικών εξαγωγών σε τέτοια ύψη, που απορροφά όλα τα οφέλη από την αξιοσημείωτη αύξησή τους. Οι επιχειρηματίες, παρά τις υπηρεσίες «μιας στάσης», ταλαιπωρούνται για μήνες μεταξύ του Αννα και του Καϊάφα των υπηρεσιών ακυρώνοντας τα όποια μέτρα για την αύξηση της ανταγωνιστικότητας (το ΕΒΕΑ προτείνει την «αυτοπληροφόρηση» του Δημοσίου – καμία δημόσια υπηρεσία να μη ζητεί από τους επιχειρηματίες έγγραφα που υπάρχουν σε άλλη υπηρεσία και να τα λαμβάνει ενδοϋπηρεσιακά).

Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση του ΟΟΣΑ για την ελληνική δημόσια διοίκηση, δεν υπάρχει στην ουσία επικοινωνία μεταξύ των 15 υπουργείων, που είναι «αναποτελεσματικά και χωρίς τη δυνατότητα επόπτευσης λόγω του μεγάλου αριθμού τμημάτων που δεν μπορούν να συντονιστούν μεταξύ τους και να ιεραρχήσουν το έργο τους. Ο,τι επιτυγχάνεται είναι προϊόν προσωπικών πρωτοβουλιών και γνώσεων και όχι οργάνωσης». Οι διοικητές δεν έχουν πρόσβαση σε βάσεις δεδομένων ενώ συχνά αυτές δεν υφίστανται.

Σε επίπεδο κεντρικής διοίκησης έχουν καταμετρηθεί 27.995 αρμοδιότητες. Η χορήγηση αδειών σε επιχειρηματίες και πολίτες συνοδεύεται από επιπλέον 1.563 αυτοψίες και ελέγχους, που δημιουργούν μια παράλληλη γραφειοκρατία «που χαρακτηρίζεται από συγχύσεις, περιττά διοικητικά βάρη και έλλειψη επιχειρησιακής λογικής, αφού οι περισσότερες περιορίζονται στον έλεγχο νομιμότητας και όχι της ποιότητας των αποτελεσμάτων».

Η γραφειοκρατία εμποδίζει όχι μόνο επενδύσεις δισ. ευρώ που έχουν σκαλώσει σε διάφορες υπηρεσίες, αλλά και τον έλεγχο της φοροδιαφυγής, της εισφοροδιαφυγής ή των τιμών στην ελληνική αγορά, των ενδοομιλικών συναλλαγών ξένων και ελληνικών πολυεθνικών που πωλούν έως και 84% ακριβότερα τα προϊόντα τους στην Ελλάδα από ό,τι σε άλλες χώρες.

Από τη γραφειοκρατία, αποτέλεσμα των πελατειακών σχέσεων και της διαφθοράς, της αναξιοπιστίας του Δημοσίου και της πολυνομίας (17.000 νόμοι σε ισχύ), κάποιοι εξακολουθούν να κερδίζουν. Προφανώς όσοι -εντός μιας κλειστής συνωμοτικής κάστας, τα μέλη της οποίας αλληλοϋποστηρίζονται και αλληλοβοηθούνται- ανοίγουν «πόρτες» επ’ αμοιβή ή ως ανταπόδοση εκδούλευσης... Και χάνουμε οι υπόλοιποι. Δηλαδή, η χώρα μας, ένα μπουλούκι διαλυμένων ηρώων για τους επικριτικούς εταίρους μας, που υπόσχονται τα πάντα και δεν κάνουν τίποτα, που λαχανιάζουν άπρακτοι μέσα στο κενό.

Συντεταγμένη πολιτεία ή αδειανή φυλλάδα; - Tης Τασουλας Καραϊσκακη

Οπως κι αν εξελιχθούν τα πράγματα στο μέλλον, με εφαρμογή των συμβάσεων ή μη, η Ελλάδα θα γυρίσει πίσω δεκαετίες, θα γίνει μετακατοχική, λένε πολλοί. Ομως πέρα από τις προφανείς ομοιότητες μεταξύ της σημερινής εκπτώχευσης της κοινωνίας και της μεταπολεμικής περιόδου, η σύγκριση αναδεικνύει και πολλές διαφορές.

Τότε, μετεμφυλιακή ξεθεμελιωμένη Ελλάδα με βαθιά κοινωνικά χαρακώματα, ασταθείς εξαρτημένες κυβερνήσεις, παρακράτος, υπερκράτος, αναμορφωτήρια ψυχών, τρόμο, χωριά ερημωμένα από στερήσεις και απελπισία. Τέφρα, αίμα και δάκρυα. Ελλάδα του ξενιτεμού, αλλά του χωματόδρομου, της φτώχειας με φιλότιμο, της ανεμελιάς, των αυθόρμητων συνάξεων, των γυναικόπαιδων στις εξώθυρες... Δεν μοιάζει με τη σημερινή Ελλάδα του βίαιου περάσματος στη δημοσιονομική καταβαράθρωση, με τα νέα κοινωνικά χαρακώματα (γηγενείς - παράνομοι αλλοδαποί), τη διήθηση του παγκοσμιοποιημένου εγκλήματος. Σήμερα δεν βγαίνουμε από αγώνες, έπη, θυσίες, αλληλοσπαραγμούς, αλλά από μια όχι ακόμη πληρωμένη ευημερία, σε ένα δύσκολο, δυσβάσταχτο αύριο (όμως το ίδιο ταπεινωμένοι, επαίτες). Η νέα φτώχεια είναι θαρρείς πιο δυσανάγνωστη, πιο πολυπρόσωπη, πιο μόνιμη (όμως, ξανά, με κατονομασμένους υπαίτιους).

Πώς θα ξεφύγει η χώρα από τη μέγγενη της ύφεσης; Ποιοι θα είναι ο νέοι φορείς ανάπτυξης και στα χέρια ποιου;

1944 - 1953, 18 κυβερνήσεις και 8 υποτιμήσεις της δραχμής. Στο μεταξύ έρχεται η αμερικανική βοήθεια (366 εκατ. δολ.). Ως το 1955 τρία εξωτερικά δάνεια (145 εκατ. δολ.). 1953-1961, κρατικός παρεμβατισμός (έργα υποδομής, κρατικές επενδύσεις σε βιομηχανίες ηλεκτρισμού, ζάχαρης, λιπασμάτων), αστυφιλία και από τους υψηλότερους ρυθμούς αύξησης του ΑΕΠ - η Ελλάδα δεύτερη περισσότερο αναπτυσσόμενη χώρα στην Ευρώπη μετά τη Δ. Γερμανία. Κρίση του ’61-’62, στροφή στη διεθνή αγορά και την ιδιωτική πρωτοβουλία, ραγδαία ανάκαμψη με την ανεξέλεγκτη αντιπαροχή και με τα γνωστά «4 πόδια» (ναυτιλιακό, μεταναστευτικό, τουριστικό συνάλλαγμα, εξαγωγές αγροτικών προϊόντων). 1967-74, αθρόα χορήγηση δανείων που δεν αποπληρώνονται και τριπλασιασμός των εξωτερικών δανείων. 1975-1979, κρίση. 1979, το δημόσιο χρέος στο 23% του ΑΕΠ. 1980-1995 στασιμότητα. 1995, το δημόσιο χρέος στο 135% του ΑΕΠ. 1996 -2008 φάση σύγκλισης της ελληνικής οικονομίας με τις οικονομίες της Ε. Ε. Το 2008 η παραγωγικότητα είναι στο 92% του ευρωπαϊκού μέσου όρου και η Ελλάδα με 30.681 δολάρια αγοραστικής δύναμης ανά κάτοικο στην 22η θέση των προηγμένων οικονομιών του κόσμου. Κι έπειτα, αιφνιδίως, η πτώση... Τέλη 2009 ανεξέλεγκτη δημοσιονομική κρίση. Οι ειδικοί το είχαν δει. «Τη δεκαετία πριν από την κρίση το ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 44%, αλλά ο λόγος χρέος/ΑΕΠ παρέμεινε σταθερός στο 100%, διότι οι κυβερνήσεις αύξαναν παράλληλα και το χρέος, καθώς μείωναν τους συντελεστές φορολόγησης του κεφαλαίου και της μεγάλης περιουσίας, άρα και τα δημόσια έσοδα» (Γ. Μηλιός).

Σε τι θα μεταμορφωθεί το κατεδαφισμένο ελληνικό σύμπαν; Το ’60 ήταν «ατέλειωτη παράγκα» (Δ. Σαββόπουλος). Αύριο, τι, μια συντεταγμένη ευρωπαϊκή κοινωνία ή «μια αδειανή φυλλάδα» (Ν. Καββαδίας);

Τροχάδην... επί τόπου - Tης Τασουλας Kαραϊσκακη

Οπως, στον εφιάλτη, το αγωνιώδες πυρετικό τρέξιμο δεν προξενεί την παραμικρή μετακίνηση, έτσι και στην Ελλάδα η πολυσυζητημένη προσπάθεια εξόδου από το τέλμα δεν προκαλεί την απειροελάχιστη απομάκρυνση από τον βόρβορο. Η κόλαση της ραγδαίας εκπτώχευσης επιφυλάσσεται μόνο για την κατηγορία των τιμίων, μισθοσυντήρητων και μικροεπαγγελματιών, μόνο αυτοί υφίστανται τις συνέπειες της «εσωτερικής υποτίμησης», ενώ οι λοιπές παραμένουν στο γνώριμο αφορολόγητο, ακαταδίωκτο, που τους εξασφαλίζει το μέγιστο κέρδος.

Πριν η στάχτη του χρόνου καλύψει μία τρανταχτή περίπτωση διαφθοράς, μια άλλη αποκαλύπτεται επιβεβαιώνοντας το σημείο μηδέν της προόδου. Παράγοντες του υπουργείου Οικονομικών, τελωνειακοί, εφοριακοί κ. ά. εμπόδιζαν για έναν τουλάχιστον χρόνο τον ηλεκτρονικό έλεγχο εισροής - εκροής καυσίμων, προς διευκόλυνση κερδοσκόπων, φοροφυγάδων, λαθρεμπόρων... Στελέχη της δημοτικής αστυνομίας, του ΣΔΟΕ, της Αστυνομίας προστάτευαν τη δράση του παρεμπορίου (στραβά μάτια, αλλά και επαναπροώθηση κατασχεμένων) και χρειάστηκε να επιστρατευθεί η ΕΥΠ για να εντοπισθεί, ίσως, η άκρη του νήματος της βρώμικης συναλλαγής.

Κρατικές υπηρεσίες βραχυκυκλωμένες μπροστά στα ενδεχόμενα μετάταξης, εφεδρείας, απόλυσης, μπροστά σε νέα μισθολόγια και αναδρομικές κρατήσεις, υπάλληλοι αδρανείς σε νέες θέσεις με άγνωστο αντικείμενο, φορείς χωρίς μέλλον, συνθέτουν τα κομμάτια ενός μηχανισμού, ήδη από δεκαετίες απολιθωμένου, υδροκέφαλου, παχυδερμικού, αντιπαραγωγικού, που άρχισε πλέον να αποσυντίθεται, να καταρρέει.

Τα φοροέσοδα δεν φτάνουν για τη στοιχειώδη λειτουργία του κράτους και είναι αναγκαίες και άλλες μειώσεις. Επιτήδειοι ακόμη αδειάζουν τον εθνικό κορβανά. Ολα συρρικνώνονται δραματικά, χάνουν την αξία τους: η εργασία, η ασφάλισή της, τα ομόλογα, τα ακίνητα, οι εταιρείες...

Λύση της απελπισίας, η πώληση της κρατικής περιουσίας, για ψιχία. Οπως η προωθούμενη εκποίηση της Ελληνικής Βιομηχανίας Ζάχαρης ή η πώληση «για παλιοσίδερα» των τεσσάρων Airbus της παλαιάς Ολυμπιακής, τα οποία το Δημόσιο αγόρασε το 1999 προς 472 εκατ. ευρώ, το 2009 αποτίμησε σε 180 εκατ. ευρώ, όχι κάτω από 100 εκατ. ευρώ το 2010, για να πωληθούν τελικώς αντί 31 εκατ. ευρώ...

Δεν είναι οι μοναδικές περιπτώσεις. Σε μια χώρα υπονομευμένη, υποτιμημένη, σε πορεία σταδιακής αποσάθρωσης, αποτελούν δραματική πραγματικότητα οι πωλήσεις σε εξευτελιστικές τιμές, κοινώς το «σκότωμα», από την αλυσιδίτσα του νεόπτωχου στον ενεχυροδανειστή ως το φιλέτο γης στην αλλοδαπή εταιρεία επενδύσεων. Ηδη τα κοράκια των αγορών, οι εταιρείες που αγοράζουν σε χαμηλές τιμές ό, τι έχει αξία, έχουν μαζευτεί πάνω από την Ελλάδα. Στόχος τους, χρεωμένες επιχειρήσεις, εταιρικά δάνεια, χρέη για ακίνητα - το κέρδος από το ελληνικό πρόβλημα.

Από το πώς θα χειριστεί η κυβέρνηση την αναπόφευκτη δημιουργία, στην αποδομούμενη χώρα, «μεγάλων ευκαιριών» για πάσης φύσεως αετονύχηδες θα εξαρτηθεί η ζωή ή ο θάνατος πολλών. Θα μπορέσει να ελέγξει τις απειλές που θα δεχθούν τα δημόσια «κτήματα», τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις, να περιορίσει την ύφεση, να αντλήσει πόρους για έργα που δημιουργούν απασχόληση; Αν αδρανήσει, αφήνοντας την αγορά να... αυτορρυθμιστεί, το πιθανότερο είναι ότι θα οδεύσουμε μαζικά προς την καταστροφή.

«Ο καταστροφέας των κόσμων» - Tης Tασουλας Kαραϊσκακη

«Διανύουμε μια εξαιρετικά επικίνδυνη ιστορική περίοδο», γράφει σε άρθρο του (Winnipeg free press) ο αστροφυσικός Στίβεν Χόκινγκ. «Ο παγκόσμιος πληθυσμός και η χρήση των φυσικών πόρων διογκώθηκαν μαζί με την τεχνική μας δυνατότητα να αλλάζουμε το περιβάλλον για καλό ή για κακό. Ομως τα γονίδιά μας φέρουν ακόμη τα ένστικτα του εγωισμού και της επιθετικότητας, που στο παρελθόν μάς βοήθησαν να επιβιώσουμε. Θα ήταν δύσκολο να αποφύγουμε την καταστροφή τα επόμενα 100 χρόνια. Το ανθρώπινο είδος, αν θέλει να επιβιώσει, πρέπει να μεταναστεύσει σε άλλους πλανήτες».

Ανά τακτά χρονικά διαστήματα ξεπηδούν φωνές που μας προειδοποιούν για το τέλος των κοινωνιών μας. Η εποχή του μοντερνισμού και του μεταμοντερνισμού, της σύζευξης των χρόνων και των χώρων, φαίνεται ότι τρέφεται με τις αρνήσεις που γεννάει. Από τον Χέγκελ, τον Σατομπριάν, τον Νίτσε, τον Βαλερί, τον Βέμπερ ώς τον Φουκουγιάμα και τον Χόκινγκ, πλήθος διανοητών, ποιητών, μελετητών αναγγέλλει συμφορές και καταστροφές. Δεν πρόκειται για εκφράσεις απελπισίας κάποιων ερημιτών, ούτε για την αγωνία μιας μειοψηφίας περιθωριακών που ανασκευάζουν τις θεωρίες των Αζτέκων ή τους φόβους του έτους 1000, αλλά για γενικευμένες απόψεις, για μια σχεδόν συλλογική έλλειψη εμπιστοσύνης στο μέλλον, που εκφράζεται με πολλούς τρόπους. Αλλοι προδιαγράφουν την εξάντληση των φυσικών πόρων, την καθολική ρύπανση ατμόσφαιρας και νερών, την άνοδο της θερμοκρασίας και της στάθμης των θαλασσών, την ερήμωση περιοχών, τη μαζική μετανάστευση, την εμφάνιση φονικών λιμών, άλλοι την επικράτηση ολοκληρωτικών ιδεοκρατιών, τη μέχρι αφανισμού έξαρση φονταμενταλισμών. Η ιδέα του άλματος σε μια ασφαλέστερη κοινωνία έχει σβήσει. Οι συνέπειες των ανταγωνισμών και της αδηφαγίας δεν έχουν καταστρέψει ακόμη τον κόσμο, αλλά έχουν καταστρέψει την ιδέα μας για τον κόσμο.

Εναν κόσμο σίγουρα ρημαγμένο από την ανθρώπινη παρέμβαση, αλλά και πανέμορφο, ακόμη, εκεί όπου ο άνθρωπος δεν έχει επέμβει, αλλά και αλλού, όπου έχει επέμβει. Τα ανθρώπινα έργα ανταγωνίζονται συχνά εκείνα της φύσης, άλλοτε σε μια μεγαλειώδη συμφωνία αρμονίας κι άλλοτε σε μια κλιμάκωση καταστροφής... Ζωή και θάνατος, δημιουργία και όλεθρος, στάχτη και σπέρμα. Στο διηνεκές. Από τότε που ο άνθρωπος ορκιζόταν στο άλογο και στο ιστιοφόρο, στην ατμομηχανή και στο ατμόπλοιο, έως σήμερα που ζει, αποδομεί και ανασυνθέτει τον κόσμο μέσα από τα φορητά multimedia. Προφανώς εξαντλούμε τα περιθώρια της διαλεκτικής εξέλιξης της ζωής.

Ομως, ας υποθέσουμε ότι ο άνθρωπος θα μεταναστεύσει σε άλλον πλανήτη. Ποιο είναι αυτό που θα τον κάνει, στον καινούργιο του τόπο, αν υπάρξει τέτοιος, να μην ντύσει και πάλι τις ιδέες, τις αρχικά ουδέτερες, με τη φλόγα, τη σήψη και την τρέλα του; Να μη γίνει ιδεοληπτικός, μισαλλόδοξος, φονιάς, να μην ξαναστήσει αγχόνες, μπουντρούμια, κάτεργα, αρνούμενος τον εναλλάξιμο χαρακτήρα των ιδεών; Ή, μήπως, γνωρίζοντας πολύ καλά ότι η ανθρώπινη ιστορία είναι μια βιοτεχνία ιδεωδών και σφαγείων, προσβλέπει απλά σε έναν νέο ευρύ κύκλο ζωής, από την εξερεύνηση, μέχρι την καθυπόταξη και την καταστροφή του νέου πλανήτη;